صفحه اصلی > وب دا همدان > آرشيو اخبار > اخبار حوزه ریاست 


  چاپ        ارسال به دوست

پدافند شیمیایی چیست؟

مقاله دکتر حبیب معصومی رئیس اورژانس پیش بیمارستانی و مدیر حوادث دانشگاه در رابطه با پدافند شیمیایی تشریح می‌شود. 
وظیفه همه ما این است که سعی کنیم کشور را مستحکم، غیرقابل تأثیر از سوی دشمن، حفظ و نگهداریم. این با پدافند غیرعامل تحقق پیدا می کند.
امکان پدافند حداکثر در ش.م و ه (شیمیایی، میکروبی و هسته ای) بوجود آید.  (مقام معظم رهبری- مدظله العالی)
مقدمه:
موضوع مواد شیمیایی و کارکردهای آن در بخش های مختلف زندگی، بسیار فراوان و گسترده است. امروزه بخش مهمی از زیربنای صنایع و اقتصاد کشور، بر پایه مواد شیمیایی استوار است و مواد شیمیایی از بسیاری جهات با زندگی شهروندان و مردم آمیخته شده است.
به فراخور این تداخل، خطرات و آسیب های مواد شیمیایی بسیار گسترش یافته است، چنانکه فعالیت های صنعتی، گاه و بیگاه در گوشه و کنار کشورمان، حادثه ساز گردیده و سلامت جسمی و روحی مردم را با تهدید مواجهه می سازد. حوادث حمل و نقل مواد خطرناک در جاده ها یا خطوط راه آهن و حتی حوزه ورود محصولات شیمیایی قاچاق به کشور نمونه ای از این موارد است.
فارغ از حوزه های صنعتی، متأسفانه در بخش های دفاعی، نظامی و امنیتی نیز علیرغم ممنوعیت های بین المللی، همچنان در گوشه و کنار جهان شاهد بکارگیری مواد شیمیایی سمی و کشنده در قالب سلاح های شیمیایی و اقدامات تروریستی هستیم.
براین اساس و با توجه به دامنه رو به گسترش حوزه تهدیدات شیمیایی در کشور، موضوع پدافند شیمیایی مطرح می شود.
تهدید شیمیایی : امکان آسیب به افراد، زیرساخت ها و سرمایه ها با مواد شیمیایی (پرخطر)، لذا زندگی و سرمایه های ما در برخی شرایط، می تواند بوسیله مواد شیمیایی پرخطر، آسیب دیده یا تهدید به نابودی شود.
مواد شیمیایی پرخطر : از بین مواد وترکیبات شیمیایی برخی دارای توان و ظرفیت بالایی از نظر سمیت، انفجار، آتشگیری یا خورندگی هستند که به آنها مواد شیمیایی پرخطر گفته می شود. از منظر پدافند شیمیایی ، مواد شیمیایی پرخطر سمی، اهمیت بیشتری نسبت به مواد شیمیایی انفجاری و آتش زا بر جمعیت و افراد حاضر در یک محل دارد. ورود مواد شیمیایی سمی در آب، هوا، غذا و بسیاری از مواد و لوازم مصرفی، سلامت انسان و محیط را با خطر جدی مواجه می سازد. مواد شیمیایی در مقادیر ناچیز از طریق استنشاق، گوارش، تماس سطحی یا پوستی، موجب مرگ، آسیب دائم یا ناتوانی موقت در انسان یا سایر جانداران در معرض می گردد. برای مثال کلر، یک ماده شیمیایی پرخطر سمی است که از برخی ترکیبات آن در تولید تسلیحات شیمیایی استفاده می شود.کلر مورد استفاده در صنایع یا مراکز خدماتی (تصفیه خانه ها، استخرها و بیمارستان ها) در صورت نشت موجب آسیب می شود.
همچنین در شرایطی، مجاورت برخی مواد شیمیایی کم خطر می تواند به تولید مواد شیمیایی پرخطر بینجامد. لذا توجه به نحوه ی همجواری یا ترکیب مواد شیمیایی موضوعی بسیار جدی و در مواردی حیاتی است:
حوزه های پدافند شیمیایی : از دو منظر مهم قابل تعریف می باشد:
الف- حوزه های تهدیدزا یا بسترساز وقوع تهدیدات شیمیایی.
ب- حوزه های تهدیدپذیر، آسیب پذیر یا هدف.
 
حوزه های تهدیدزا : یعنی حوزه هایی که به نحوی شرایط، بهانه یا بستر وقوع تهدیدات شیمیایی را فراهم می آورند.
1) جنگ : وقوع جنگ و درگیری از گذشته های دور، بستری برای استفاده از عوامل و تسهیلات شیمیایی بوده است. اولین استفاده گسترده از سلاح های شیمیایی در اوایل قرن بیستم، طی جنگ جهانی اول رخ داده است. فلذا براساس پروتکل کنفرانس خلع سلاح ژنو در سال 1925 میلادی، کشورها از بکارگیری گازهای خفه کننده و سمی منع شدند. اما این انتهای تأسف بار استفاده از تسلیحات شیمیایی در جنگ ها نبود. دومین مورد استفاده گسترده از سلاح های شیمیایی در جریان جنگ تحمیلی عراق علیه ایران روی داد و کشورهای مدعی حقوق بشر با سکوت خود و تجهیز دولت عراق با او همراهی نمودند. پس تاریخ نشان داد که نمی توان نسبت به تعهد کشورها اعتماد و اتکا نمود. عدم واکنش مناسب و به موقع در زمان بمباران شیمیایی، بسته به عامل بکار رفته در سلاح، موجب مرگ، آسیب دائمی یا ناتوانی موقت افراد و نیروهای عملیاتی در معرض خواهد شد. بهمین دلیل در کشورمان 8000 شهید و 80000 مصدوم شیمیایی وجود دارد.
2) صنعت: یکی از مهم ترین حوزه های بسترساز صنعت می باشد. صنایع مرتبط با مواد شیمیایی پرخطر، بسیار متنوع هستند. برای مثال صنایع نفت و پتروشیمی، صنایع غذایی، دارویی و کشاورزی که حجم وسیعی از مواد شیمیایی پرخطر را نگهداری یا استفاده می کنند. این صنایع می توانند با مواد پرخطر به عنوان ماده اولیه، محصول یا پسماند، سروکار داشته باشند. مخازن مواد شیمیایی پرخطر در برخی کارخانجات صنعتی و تانکرهای حامل مواد شیمیایی سمی، آتشگیر یا منفجره در صورت تحریک منجر به نشت یا فشار و دمای بالا می توانند عامل وقوع تهدید و آسیب شوند. متأسفانه در اثر برخی از این حوادث، بسیاری از افراد آسیب دیده، و بخشی از سرمایه های ملی نابود می گردند. براساس قوانین HSE (الزامات سلامت- ایمنی و محیط زیست) در هر صنعت باید رعایت گردد، تا از وقوع حوادث خطرزا و آسیب به افراد و آلودگی محیط زیست جلوگیری به عمل آید، اما همانگونه که بیان شد حوزه ی صنایع شیمیایی، بستر مناسبی برای وقوع تهدیدات شیمیایی را در اختیار دشمنان قرار می دهد.
مخازن واحدهای صنعتی شیمیایی می تواند، هدف مناسبی برای بمباران یا خرابکاری صنعتی منجر به نشت مواد سمی یا انفجار و در نهایت آسیب، تحریک و یا ناامنی در جامعه باشد. خرابکاری در واحدهای صنعتی ممکن است از طریق جایگذاری مواد منفجره، دستکاری مکانیکی یا در بستر فضای سایبر (تهدید سایبری سامانه های هوشمند مدیریت فرآیند ها) رخ دهد. مثلاً برخی قطعات وارداتی مورد استفاده در صنایع، ممکن است عامدانه به صورت معیوب یا با جاسازی بردهای الکترونیکی قابل کنترل از دور یا هوشمند باشند.
بکارگیری این قطعات به ظاهر سالم، در شرایط خاص فرآیندی مانند فشار و دمای بالا، یا در برخی قطعات چرخشی در دورهای بالاتر از یک حد مشخص، سیستم را دچار اختلال و آسیب می نماید.
در صورتی که از این قطعات در صنایع شیمیایی پرخطر استفاده شود، ممکن است به حوادث مهیب و مهلک انفجار، آتش سوزی و انفجار مواد سمی منجر گردد.
حمل و نقل مواد شیمیایی پرخطر:
یکی از موضوعات مهم وابسته به حوزه صنعت، موضوع حمل و نقل مواد شیمیایی پرخطر است. روزانه چندین هزار تن مواد شیمیایی پرخطر به موازات خطوط انتقال لوله ای، از طریق جاده ها و خطوط ریلی،در سطح کشور جابجا می شود که بستر وسیعی از وقوع تهدیدات شیمیایی را در سطح کشور بوجود می آورد که به جهت اهمیت بر آن تأکید گردیده است. به عنوان نمونه در روز چهارشنبه مورخه 8/11/76  در ساعت 21:15 در اثر تصادف اتوبوس شهاب خودرو در محور همدان- کرمانشاه در کیلومتر 16 با یک دستگاه تریلی Volvo که از کرمانشاه به همدان در حال حرکت بود و حامل سود سوزآور (نامناسب بودن خودروی حامل مواد شیمیایی ) 36 نفر فوت نمودند. حوزه مصرف مواد شیمیایی هم دارای اهمیت می باشد. 
بنابراین در پدافند شیمیایی حوزه صنعت، دستگاه ها و سازمان های متعددی مانند پالایش و پخش مواد نفتی و پتروشیمی، راه و شهرسازی، نیروی انتظامی، صنایع غذا و دارو، تأمین آب، کشاورزی و محیط زیست دارای نقش و مسئولیت هستند.
3) حوزه تروریسم ؛ یکی دیگر از حوزه های بسترساز وقوع تهدیدات شیمیایی است که در آن مواد شیمیایی پرخطر غالباً سمی، توسط گروه های تروریستی یا افراد مزدور معاند (به صورت سازمان یافته یا خودسرانه) با یکی از اهداف ذیل منتشر و استفاده می گردد. 
- ایجاد رعب و وحشت و ناامنی در جامعه از طریق پخش مواد شیمیایی سریع الاثر سمی و یا محرک در نقاط پرازدحام و غالباً سربسته.
- حذف افراد موثر مخالف مانند ترور برخی شخصیت های سیاسی یا مذهبی.
دستیابی به منشاء و انگیزه وقوع تهدیدات این حوزه در حیطه اختیارات دستگاه های امنیتی و اطلاعاتی بوده، لکن اقدامات لازم جهت برقراری نظم و امنیت، شناسایی عوامل شیمیایی استفاده شده و اقدامات امداد و نجات و رفع آلودگی، باید تحت مدیریت واحد و با آمادگی و هماهنگی کامل یگان ها و تیم های عملیاتی تجهیز شده انجام شود. 
4) تولید و ورود کالای شیمیایی غیرمجاز به کشور (قاچاق) در تولید برخی اقلام و کالاهای مصرفی، خوراکی، آرایشی، بهداشتی و حتی پوشاک و اسباب بازی بویژه کالاهایی که به طریق قاچاق به کشور وارد می شود، از مواد شیمیایی غیراستاندارد و مضر بعضاً سمی استفاده می شود.
تهدیدات شیمیایی در این حوزه زمانی پدیدار می شود که مقادیر بالایی، از این اقلام، بدون نظارت کافی در روند تولید و تأیید سلامت، از طریق قاچاق وارد کشور شده و در حجم و گستره ی وسیع، بسهولت در اختیار مردم قرار گیرد. گرچه بخشی از این محصولات در داخل کشور ( و بدون نظارت کافی تولید) می گردند، لکن تهدید ناشی از واردات خارجی به لحاظ احتمال آلودگی های ناخواسته، عامدانه و معاندانه بسیار جدی است.
مصرف اغلب این محصولات پیامدهای زیانباری برای افراد جامعه بویژه خانم ها، کودکان و نوجوانان دارد؛ بروز بیماری های لاعلاج، صعب العلاج یا ناتوانی و تحمیل هزینه های درمان یا تأثیرات مخرب فرهنگی از جمله خطرات و پیامدهای استفاده از این کالاهاست.
دشواری یا کم توجهی مسئولان در جلوگیری از واردات غیرقانونی، و نبود نظارت کافی بر واردات بی رویه این اقلام از مسیرهای قانونی و مهم تر از آن عدم اطلاع کافی مردم از پیامدهای خرید و استفاده از این کالاها ، شرایط را برای وقوع تهدیدات شیمیایی کالاهای وارداتی و قاچاق بویژه در حوزه انسانی مهیا نموده است. گرچه عموماً اهداف اقتصادی، عامل ایجاد این بستر در سطح جامعه است، لکن از آنجا که اصولاً تفاوتی در پیامد مصرف آن ایجاد نمی کند، لذا تهدیدات این حوزه را می توان ذیل تهدیدات حوزه تروریسم شیمیایی، مطالعه تحلیل و بررسی نمود. دستگاه های مسئول در این حوزه علاوه بر مراجع قانونگذار، قضایی و انتظامی، دستگاه های مرتبط با صدور مجوز تأییدیه سلامت محصولات و کالاهای وارداتی می باشند.
ب- حوزه های تهدیدپذیر یا هدف:
سرمایه هایی هستند که به عمد یا ناخواسته هدف تهدیدات شیمیایی قرار گرفته یا از آن تأثیر می پذیرند.
1. حوزه انسان :
انسان ها مهم ترین سرمایه های یک کشور به شمار می آیند که در برابر عوامل شیمیایی، بسیار حساس و تأثیر پذیرند.یکی از اهداف استفاده از تسلیحات شیمیایی در زمان جنگ و حتی تروریسم شیمیایی، سربازان و شهروندان کشور هدف هستند.
انسان ها در برابر تهدیدات و حوادث شیمیایی ناگهانی مانند انفجار آتش و نشت مواد سمی و رویدادهای تدریجی صنایع شیمیایی پرخطر مانند آلاینده ها و سموم شیمیایی، نیز بسیار آسیب پذیرند.
نقش دستگاه های مرتبط با سلامت و بهداشت، تأمین غذا، دارو ، آب،  همچنین دستگاه های مرتبط با حوزه صنعت و نیز حوزه های دیپلماسی و دفاعی در کاهش تهدیدات و آسیب پذیری های این حوزه مهم و حیاتی است.
2. حوزه کشاورزی:
استفاده از آب های آلوده به فاضلاب کارخانجات و صنایع شیمیایی، کودهای شیمیایی، سموم دفع آفات و حشرات و باران های اسیدی، بر روی محصولات کشاورزی، تهدیدات شیمیایی در حوزه ی کشاورزی را رقم می زند. دستگاه های مرتبط مانند جهاد کشاورزی و صنعت نقش اساسی در پدافند شیمیایی و کاهش تهدیدات و آسیب های این حوزه به عهده دارند.
3. حوزه محیط زیست و منابع طبیعی کشور:
عموماً از مواد شیمیایی حوزه صنعت تأثیر می پذیرند. سازمان حفاظت محیط زیست در پدافند شیمیایی این حوزه نقش بسزایی دارد. همچنین دستگاه هایی که حوزه فعالیت آنها منجر به نشت و رهاسازی مواد شیمیایی در محیط می گردد، با رعایت اصول پدافندی در کاهش ایجاد آلودگی نقش اساسی دارند.
4. حوزه صنعت (صنایع شیمیایی):
اولین پیامد وقوع حوادث شیمیایی در مراکز صنعتی، قبل از آن که بر سایر حوزه ها تأثیر گذار باشد، نابودی یا اختلال در روند فعالیت همان مراکز است. وقوع حوادث شیمیایی و توقف تولید در صنایعی که تأمین کننده مواد اولیه برای دیگر صنایع باشند، منجر به اختلال یا توقف فعالیت در آن صنایع نیز خواهد شد. پیامد اقتصادی وقوع این حوادث، غالباً برای بخش صنعت کشور بسیار سنگین بوده و در مواردی منجر به بیکاری کارگران و اعتراضات اجتماعی خواهد شد.
*پدافند شیمیایی:
مجموعه ای از تدابیر، برنامه ها و اقدامات غیرنظامی که منجر به کاهش امکان وقوع تهدیدات یا حوادث شیمیایی و کاهش آسیب پذیری افراد، زیرساخت ها و سرمایه ها در برابر تهدیدات شیمیایی می گردد و آمادگی مواجهه و واکنش در برابر وقوع تهدیدات شیمیایی را در جامعه بالا می برد.
یعنی پاسخ به این سه سوال اساسی:
- بسترهای وقوع تهدیدات شیمیایی کدامند؟
- سرمایه های ما چگونه ممکن است مورد تهدید شیمیایی قرار گیرد؟
- واکنش ما در برابر تهدیدات شیمیایی چگونه باید باشد؟
اقدامات پدافند شیمیایی:
تمامی برنامه ها، کارها و فعالیت هایی است که با هدف کاهش تهدیدات شیمیایی، کاهش آسیب پذیری زیرساخت ها و سرمایه ها و تسهیل مدیریت بحران در برابر تهدیدات شیمیایی منطبق بر اصول و معیارهای پدافند غیرعامل انجام می پذیرد. در واقع اقدامات پدافند شیمیایی در پاسخ به این سوال اساسی است که در برابر تهدیدات شیمیایی چه کار باید کرد؟
پاسخ به این سوال فارغ از مباحث حقوقی و دیپلماسی با در نظر گرفتن دو رویکرد اساسی"فنی و مهندسی" و " مدیریت بحران" در سه گام مهم ذیل قابل تعریف و تبیین است:
- شناسایی محیط، تهدیدات و آسیب پذیری ها.
- اقدامات جهت کاهش آسیب پذیری ها.
- ارتقاء آمادگی واکنش ها.
A) شناسایی محیط، تهدیدات و آسیب پذیری ها:
مطالعه، تحلیل، بررسی و شناسایی تهدیدات شیمیایی و آسیب پذیری های هر حوزه، منطبق بر دو دیدگاه عینی جامع نگری و آینده پژوهی، اولین اقدام محوری در پدافند شیمیایی است که مستلزم شناخت محیط است. معمولاً در انجام این مرحله، تمام تهدیدات شیمیایی و آسیب پذیری های سرمایه ها و دارایی ها در یک محدوده جغرافیایی مورد رصد و پایش قرار می گیرد.
B) کاهش تهدیدات و آسیب پذیری ها:
کاهش آسیب پذیری های بسترهای وقوع تهدیدات شیمیایی، علاوه بر لزوم تدوین و اجرای الزامات و ملاحظات پدافند شیمیایی، مستلزم تدوین و اجرای اصول، الزامات و ملاحظات فنی مهندسی پدافند غیرعامل شیمیایی در بخش های مرتبط کالبدی و سایبری است.مکان یابی مناسب، تمرکز زدایی یا پراکندگی، مقاوم سازی ، رعایت حریم ها  و استانداردها، خارج کردن مراکز شیمیایی تهدیدزا از مراکز جمعیتی، ایمن سازی سامانه های نرم افزاری کنترل فرآیندها در برابر تهدیدات فضای سایبر و ... نمونه ای از اقدامات در جهت کاهش تهدیدات و آسیب پذیری ها بویژه در صنایع شیمیایی پرخطر است.
C) ارتقاء آمادگی واکنش:
در صورت وقوع تهدید شیمیایی، متناسب با نوع و سطح حادثه، واکنش مناسب در مواجهه با تهدید و پیامدهای آن باید انجام شود. لکن واکنش مناسب، مستلزم ایجاد آمادگی و هماهنگی قبلی بین دستگاه های ذیربط می باشد. بنابراین اقدامات پدافند شیمیایی در واکنش مناسب به تهدیدات شیمیایی، پیش از وقوع تهدیدات، برنامه ریزی و اجرا می گردد و با وقوع تهدید عملیاتی می شود.
اقدامات آمادگی قبل از وقوع تهدید:
تعریف وظایف، نقش ها و مسئولیت ها در دستگاه ها و سازمان های ذی ربط، ایجاد هماهنگی از طریق سازماندهی، فرهنگ سازی و آگاه سازی جامعه ی مخاطب، بررسی سناریوهای تهدید، آموزش و ارتقاء آگاهی، تمرین، تجهیز و رزمایش، رصد و پایش تهدید و ایجاد آمادگی، هشدار و اطلاع رسانی از مهم ترین اقدامات قبل از وقوع تهدید می باشد.
اقدامات بعد از وقوع تهدید:
با وقوع تهدید بسته به نوع آن، اقدامات واکنشی متفاوت خواهد بود. رصد و پایش تهدید ، کشف و شناسایی عامل شیمیایی، اعلام وقوع تهدید و اطلاع رسانی به مراجع ذی ربط، امداد و نجات، تحدید منطقه، برقراری نظم و امنیت، اقدامات درمانی، دفع منشاء خطر و رفع آلودگی، بازیابی و بازتوانی منابع آسیب دیده و عادی سازی شرایط از اقدامات دارای الویت این مرحله است. آمادگی و هماهنگی تیم های واکنش سریع، کشف و شناسایی، امداد و نجات، برقراری امنیت و تحدید منطقه آلوده، رفع و دفع آلودگی در تخلیه اضطراری (توسط سازمان های آتش نشانی، نیروهای مسلح، امداد و نجات جمعیت هلال احمر، اورژانس، نیروی انتظامی و مرکز اقدام کلی قرارگاه پدافند شیمیایی در استان یا مرکز) ذیل فرماندهی واحد یکپارچه، در واکنش مناسب به وقوع تهدید شیمیایی، بسیار مهم و تعیین کننده است.
لذا بررسی و تحلیل کارشناسی دلائل وقوع تهدید شیمیایی، آسیب ها، کاستی های اقدامات واکنشی، مستندسازی و ... با هدف کاهش یا رفع ایرادات و بهره برداری های آموزشی و مدیریتی از دیگر اقدامات حائز اهمیت در مرحله بعد از وقوع تهدید است. 
خلاصه فرآیند اقدامات پدافند شیمیایی:
- شناخت محیط و رصد و پایش تهدیدات و آسیب پذیری ها.
- فرهنگ سازی.
- مصون سازی (کاهش آسیب پذیری و تهدید).
- ایجاد آمادگی (تجهیز- آموزش تخصصی- تمرین و رزمایش).
آرامش بخشی:
- هشدار سریع و تشخیص و شناسایی عامل شیمیایی تهدیدزا.
- تحدید و تخلیه و اسکان اضطراری.
- امداد و نجات- درمان (رفع آلودگی و بازیابی منابع آسیب دیده). /ز.ب
 
 
 


١١:٣٢ - دوشنبه ٢٧ آبان ١٣٩٨    /    شماره : ٩٩٨١٧    /    تعداد نمایش : ٢٨٨


نظرات بینندگان
این خبر فاقد نظر می باشد
نظر شما
نام :
ایمیل : 
*نظرات :
متن تصویر: