کمبود ویتامین دی، ناشی از تغییر سبک زندگی و کاهش قرارگیری در معرض نور طبیعی خورشید، به عنوان یک عامل خطر کلیدی برای مجموعه‌ای از بیماری‌های خودایمنی مانند ام.اس همچنین بیماری‌های اسکلتی همچون پوکی استخوان شناخته شده است.

در مواجهه با این چالش، نظام سلامت استان همدان به جای تمرکز صرف بر درمان، رویکردی پیشگیرانه و جامعه‌محور را در پیش گرفته است. این رویکرد، با شناسایی یکی از ساده‌ترین و در دسترس‌ترین عناصر محیطی، یعنی نور خورشید، به دنبال ایجاد یک تغییر پارادایم در سلامت عمومی منطقه است.

در این باره با دکتر محمد به نشان معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی همدان به گفت و گو نشستیم تا زوایای جدید از راهبردها و برنامه های پیش بینی شده برای مقابله با این بیماری را ارائه دهد.

** ام‌اس و پوکی استخوان، به خصوص در سنین پایین روند رو به رشدی داشته علت آن را بفرمایید؟

دکتر به نشان: در سال های اخیر شاهد افزایش موارد ابتلا به ام‌اس، به‌ویژه در سنین پایین و همچنین آمار بالای بیماری‌های ناشی از پوکی استخوان و سرطان هستیم. با توجه به نقش حیاتی ویتامین دی در پیشگیری از این بیماری‌ها، دانشگاه علوم پزشکی همدان بر آن شد تا اهمیت مصرف بهینه ویتامین دی و برنامه زنگ آفتاب را اجرا کند.

** ویتامین دی چه نقش‌های مهمی در بدن ایفا می‌کند که این همه بر اهمیت آن تأکید می‌شود؟

دکتر به نشان: ویتامین دی، که یک ویتامین محلول در چربی است، چندین کارکرد اساسی دارد که شامل سلامت استخوان ها، نقش ضد التهابی، عملکرد حیاتی، سلامت روان و عملکرد شناختی می شود.

سلامت استخوان‌ها: نقش اصلی آن تسهیل جذب کلسیم از روده است و عامل بسیار مهمی در تعیین قد نهایی فرد محسوب می‌شود. از آنجایی که حداکثر رشد طولی استخوان‌ها تا پیش از ۲۰ سالگی است، دریافت کافی این ویتامین در کودکی و نوجوانی برای استحکام استخوان‌ها در بزرگسالی حیاتی است.

نقش ضدالتهابی: این ویتامین در پیشگیری از بیماری‌هایی نظیر ام‌اس، آرتریت روماتوئید، برخی سرطان‌ها و بیماری‌های قلبی عروقی مؤثر است.

عملکرد حیاتی: در بهبود عملکرد سیستم ایمنی، عضلات و دستگاه عصبی نقش دارد.

سلامت روان: با تنظیم خلق و کاهش خطر ابتلا به افسردگی همراه است.

عملکرد شناختی: پایین بودن سطح آن با کاهش توانایی تفکر و یادگیری مرتبط است همچنین، پایین بودن سطح ویتامین دی در خون، ارتباط مستقیمی با ابتلا به بیماری ام‌اس دارد.

**برای تأمین این ویتامین مهم، بدن چه منابعی در اختیار دارد؟

دکتر به نشان: سه راه اصلی برای تأمین ویتامین دی وجود دارد نخست تابش مستقیم نور آفتاب بر پوست که منجر به ساخت ویتامین دی در بدن می‌شود.

منابع غذایی شامل ماهی‌های چرب (مانند قزل‌آلا، ساردین، سالمون) و زرده تخم‌مرغ البته باید توجه داشت که این منابع محدود هستند و به تنهایی نمی‌توانند نیاز روزانه بدن را تامین کنند و مصرف مکمل ویتامین دی که در بسیاری از موارد ضروری است.

**با توجه به تمرکز شما بر دانش‌آموزان چطور می‌توان مطمئن شد که دانش‌آموزان به اندازه کافی ویتامین دی دریافت می‌کنند؟ 

دکتر به نشان: ۲ اقدام کلیدی در مدارس اجرا می‌ شود که اجرای "زنگ آفتاب" برنامه ای برای فرهنگ‌سازی و استفاده بهتر از نور طبیعی طراحی شده و توصیه می‌شود دانش‌آموزان به مدت ۵ تا ۱۰ دقیقه در بازه زمانی ۱۰ صبح تا ۱۶، کف دست‌های خود را مستقیم در معرض نور خورشید قرار دهند.

البته تأکید می شود که شیشه پنجره‌ها مانع جذب ویتامین دی هستند، بنابراین دانش آموزان باید در فضای باز قرار بگیرند و در صورت امکان، ساعدها نیز باید در معرض نور قرار گیرد همچنین ساق پاها در محیط منزل، مکانی مناسب برای جذب ویتامین دی هستند.

برای دانش‌آموزان متوسطه اول و دوم، بخش بهداشت سالانه ۹ عدد پرل ویتامین D۳ (۵۰ هزار واحدی) را برای تحویل به مدیران مدارس به منظور مصرف هر دانش‌آموز تأمین می‌کند (به صورت مصرف ماهیانه یک عدد) البته به عنوان جایگزین، می‌توان روزانه یک هزار واحد ویتامین دی مصرف کرد.

همچنین تشویق به مصرف غذاهای غنی‌شده مانند ماهی‌های چرب و شیرهای غنی‌شده توصیه می‌شود.

** به جز تأمین ویتامین دی، آیا نور آفتاب فواید دیگری هم برای سلامت عمومی دارد؟

دکتر به نشان: بله، قرار گرفتن در معرض نور خورشید فواید دیگری شامل کاهش علائم افسردگی، بهبود کیفیت خواب، کمک به کاهش وزن و مهم‌تر از همه، کاهش احتمال ابتلا به ام‌اس و سایر بیماری‌های خودایمنی دارد.

** نقش خانواده‌ها در پیشگیری از بیماری‌هایی مثل ام‌اس چیست؟

دکتر به نشان: خانواده ها نقش محوری دارند. والدین باید فرزندان را به بازی و تحرک در فضای باز، داشتن فعالیت بدنی منظم، تغذیه سالم و خواب منظم، دوری از استرس و اضطراب تشویق کنند.

البته مهم است که تفاوت‌های فردی دانش‌آموزان در نظر گرفته شود و از درگیر کردن آن‌ها در رقابت‌های ناسالم پرهیز شود، زیرا استرس خود عاملی است که می‌تواند زمینه‌ساز بیماری‌های خودایمنی باشد.