به گزارش روابط عمومی دانشگاه علوم پزشکی همدان، ایمنی بیمار یکی از اولویت‌های نظام‌های سلامت و به معنای پیشگیری یا کاهش آسیب‌های مرتبط با مراقبت‌های سلامت به کمترین حد قابل قبول است. با وجود این، روزانه هزاران بیمار در جهان در معرض آسیب‌های قابل پیشگیری قرار می‌گیرند.

هفتادودومین مجمع جهانی بهداشت در سال ۲۰۱۹ با تصویب قطعنامه WHA72.6، ایمنی بیمار را به عنوان یک اولویت جهانی به رسمیت شناخت و ۱۷ سپتامبر (۲۶ شهریور) را روز جهانی ایمنی بیمار نام‌گذاری کرد. شعار سال ۲۰۲۶، مراقبت ایمن بهداشتی درمانی در طول زندگی و موضوع آن مراقبت ایمن برای بیماری‌های غیرواگیر است که بر تشخیص و کنترل به‌موقع بیماری‌ها و پیشگیری از عوارض تأکید دارد.

بر اساس مطالعات، حدود ۱۸ درصد بیماران بستری در درجات مختلف دچار آسیب می‌شوند و تا ۸۵ درصد این خطاها قابل پیشگیری است. همچنین ۵ تا ۱۰ درصد هزینه‌های سلامت ناشی از خدمات بالینی غیرایمن است. ارتقای ایمنی بیمار ضمن نجات جان انسان‌ها، هزینه‌های نظام سلامت را کاهش داده و اعتماد جامعه را افزایش می‌دهد.

خطا در نظام سلامت اجتناب‌ناپذیر است، اما با ایجاد فرآیندهای حفاظتی، شناسایی خطاهای فعال و پنهان و تقویت فرهنگ ایمنی، می‌توان از رسیدن خطا به بیمار و بروز آسیب پیشگیری کرد.   

دکتر طوس کیانی رد گفتگو با خبرنگار ما با اشاره به نامگذاری (17 سپتامبر) ۲۶ شهریور به عنوان روز جهانی ایمنی بیمار، اظهار کرد: سازمان جهانی بهداشت با هدف افزایش آگاهی عمومی و حرفه‌ای نسبت به اهمیت ایمنی بیماران، هر سال برنامه‌ها و فعالیت‌هایی را در این زمینه دنبال می‌کند و دانشگاه‌های علوم پزشکی نیز متناسب با این رویکرد، برنامه‌های آموزشی و اطلاع‌رسانی را اجرا می‌کنند.

وی افزود: در موضوع ایمنی بیمار، هدف این است که فردی که برای دریافت خدمات درمانی به بیمارستان مراجعه می‌کند، در طول فرآیند پذیرش، تشخیص، درمان، جراحی، بستری و ترخیص، دچار آسیب دیگری غیر از بیماری اصلی خود نشود.

مدیر امور بیماری‌ها و مراکز تشخیصی درمانی دانشگاه علوم پزشکی همدان با بیان اینکه عوامل مؤثر بر ایمنی بیمار بسیار گسترده هستند، گفت: گاهی تصور می‌شود ایمنی بیمار فقط به پزشک، پرستار یا سایر اعضای کادر درمان مربوط است، در حالی که تمامی فرآیندهای بیمارستانی و حتی عوامل سخت‌افزاری و نرم‌افزاری در این زمینه نقش دارند.

وی ادامه داد: فرآیند پذیرش بیمار، تشکیل پرونده، انتقال به بخش، سیستم‌های اطلاعاتی و فناوری اطلاعات، وضعیت فیزیکی ساختمان، راه‌پله‌ها، آسانسورها، سیستم‌های گرمایشی و سرمایشی، تغذیه بیمار، آموزش بیمار و نحوه پیگیری وضعیت او پس از ترخیص، همگی می‌توانند بر ایمنی بیمار تأثیرگذار باشند.

دکتر طوس کیانی خاطرنشان کرد: برای مثال، اشتباه در ثبت مشخصات بیمار یا انتقال او به بخش نادرست، جابه‌جایی اطلاعات در پرونده یا حتی بروز نقص در سیستم‌های اطلاعاتی می‌تواند ایمنی بیمار را به خطر بیندازد؛ بنابراین نگاه به ایمنی بیمار باید همه‌جانبه و مبتنی بر شناسایی و اصلاح عوامل خطر باشد.

**گزارش خطا، فرصتی برای یادگیری و اصلاح فرآیندها

مدیر امور بیماری‌ها و مراکز تشخیصی درمانی دانشگاه علوم پزشکی همدان با تأکید بر تغییر رویکرد جهانی نسبت به خطاهای مرتبط با ایمنی بیمار، اظهار کرد: سال‌هاست سازمان جهانی بهداشت تلاش کرده موضوع ایمنی بیمار را از یک رویکرد تنبیهی و مبتنی بر مچ‌گیری، به رویکردی آموزشی و اصلاحی تبدیل کند.

وی افزود: کارکنان و کادر درمان باید موارد مرتبط با ایمنی بیمار را گزارش کنند تا بتوان با بررسی علت وقوع، از تکرار آن جلوگیری کرد. هدف از گزارش خطا، تنبیه فرد نیست، بلکه شناسایی اشکالات موجود در فرآیندها و اصلاح آنهاست.

دکتر طوس کیانی ادامه داد: برای نمونه، اگر در یک راه‌پله بیمارستان چندین بار زمین‌خوردگی اتفاق بیفتد، این موضوع می‌تواند نشانه وجود یک اشکال در طراحی یا وضعیت فیزیکی آن محل باشد که باید شناسایی و اصلاح شود.

وی تصریح کرد: موارد مهم نیز توسط مسئولان ایمنی، مدیران بیمارستان و عوامل مرتبط بررسی می‌شود و از نتایج این بررسی‌ها به عنوان یک تجربه و درس‌آموخته استفاده می‌شود. در مواردی که اهمیت بیشتری داشته باشد، این تجربه به وزارت بهداشت منتقل می‌شود تا سایر دانشگاه‌ها نیز از آن استفاده کنند و از بروز موارد مشابه پیشگیری شود.

مدیر امور بیماری‌ها و مراکز تشخیصی درمانی دانشگاه علوم پزشکی همدان با اشاره به اینکه میزان پایین گزارش برخی موارد نباید به معنای نبود خطا تلقی شود، گفت: بخشی از موارد ممکن است به دلیل نگرانی از پیامدهای گزارش یا تصور نادرست درباره رویکرد ایمنی بیمار، گزارش نشود؛ در حالی که فلسفه این فرآیند، یادگیری، اصلاح و پیشگیری است.

**مراقبت ایمن برای تمام زندگی

دکتر طوس کیانی با اشاره به شعار امسال روز جهانی ایمنی بیمار، بیان کرد: شعار امسال بر مراقبت ایمن برای تمام زندگی تمرکز دارد و گروه مهمی از بیماران، یعنی مبتلایان به بیماری‌های مزمن غیرواگیر، مورد توجه ویژه قرار گرفته‌اند.

وی افزود: بیماری‌هایی مانند دیابت، فشار خون و بیماری‌های قلبی و عروقی، نیازمند مراقبت مستمر هستند و ایمنی این بیماران فقط به زمان حضور در بیمارستان محدود نمی‌شود؛ بلکه باید در منزل، محیط کار، خیابان و تمامی محیط‌هایی که بیمار در آنها زندگی و تردد می‌کند، مورد توجه قرار گیرد.

مدیر امور بیماری‌ها و مراکز تشخیصی درمانی دانشگاه علوم پزشکی همدان ادامه داد: برای مثال، بیماری که به دلیل پوکی استخوان یا سایر شرایط، در معرض آسیب بیشتری قرار دارد، باید درباره عوامل خطر به او و خانواده‌اش آموزش داده شود و محیط زندگی او نیز به گونه‌ای باشد که احتمال زمین‌خوردن و آسیب کاهش یابد.

وی خاطرنشان کرد: در بیماران مبتلا به دیابت نیز به دلیل احتمال بروز مشکلات بینایی، لازم است محیط زندگی از نور کافی برخوردار باشد، موانع از مسیر تردد برداشته شود و سطوح لغزنده در محل‌هایی مانند حمام و سرویس بهداشتی اصلاح شود.

مدیر امور بیماری‌ها و مراکز تشخیصی درمانی دانشگاه علوم پزشکی همدان با اشاره به بیماران قلبی نیز گفت: آموزش درباره تغذیه، فعالیت‌های مناسب، مصرف صحیح داروها و توجه به عوارض احتمالی داروها از اهمیت زیادی برخوردار است. برای نمونه، برخی داروهای کنترل فشار خون ممکن است هنگام تغییر وضعیت از نشسته یا خوابیده به ایستاده، موجب افت فشار شوند و بیمار باید درباره نحوه صحیح تغییر وضعیت و پیشگیری از زمین‌خوردن آموزش ببیند.

**آموزش بیمار، بخش مهمی از برنامه‌های ایمنی

دکتر کیانی با تأکید بر نقش آموزش بیمار در کاهش آسیب‌ها اظهار کرد: بخشی از برنامه‌های آموزشی دانشگاه برای کارکنان و پرستاران، به آموزش نحوه انتقال اطلاعات ایمنی به بیماران اختصاص دارد تا بیمار و خانواده او نیز نسبت به عوامل خطر آگاهی داشته باشند.

وی افزود: در برخی موارد، پیگیری وضعیت بیمار پس از ترخیص و ارتباط با او یا خانواده‌اش ضروری است تا نکات مهم مرتبط با مراقبت، مصرف داروها و پیشگیری از عوارض دوباره یادآوری شود و احتمال بروز آسیب کاهش یابد.

**ایمنی بیمار، مسئولیتی برای همه

مدیر امور بیماری‌ها و مراکز تشخیصی درمانی دانشگاه علوم پزشکی همدان با بیان اینکه ایمنی بیمار حتی به محیط بیمارستان نیز محدود نیست، گفت: مسیرهای دسترسی به بیمارستان، نحوه انتقال و اعزام بیماران، وسایل نقلیه، نیروهای پیش‌بیمارستانی و حتی فرهنگ رانندگی در ایمنی بیمار نقش دارند.

وی ادامه داد: به همین دلیل، فرهنگ‌سازی در زمینه ایمنی بیمار باید علاوه بر کارکنان نظام سلامت، جامعه و خانواده‌ها را نیز دربرگیرد؛ چراکه مراقبت ایمن از بیمار یک مسئولیت مشترک است.

دکتر کیانی همچنین به اهمیت توجه به ایمنی دارویی اشاره کرد و گفت: داروهای پرخطر و همچنین شباهت ظاهری برخی داروها می‌توانند زمینه‌ساز خطا شوند و لازم است این موارد به شکل دقیق شناسایی و برای اصلاح فرآیندها به مراجع ذی‌ربط منتقل شود.

وی افزود: توجه به بسته‌بندی و نام‌گذاری داروها، به‌ویژه در مواردی که دو داروی متفاوت از نظر ظاهری شباهت زیادی دارند، می‌تواند در پیشگیری از خطاهای دارویی مؤثر باشد و لازم است شرکت‌های دارویی و مراجع مربوط نیز نسبت به این موضوع حساس باشند.

مدیر امور بیماری‌ها و مراکز تشخیصی درمانی دانشگاه علوم پزشکی همدان در پایان با تأکید بر ضرورت افزایش آگاهی عمومی نسبت به ایمنی بیمار اظهار کرد: هدف از نامگذاری روز جهانی ایمنی بیمار و اجرای برنامه‌های اطلاع‌رسانی، این است که هم مردم و هم کارکنان نظام سلامت بدانند ایمنی بیمار یک موضوع اساسی و مستمر است و همه افراد، فرآیندها و حتی تجهیزات و محیط فیزیکی می‌توانند در حفظ یا به خطر افتادن آن نقش داشته باشند. 

چه اقداماتی تاکنون برای ارتقای ایمنی انجام شده یا در حال انجام است؟

اگر بخواهم از اقدامات انجام‌شده در حوزه ایمنی بیمار در استان همدان صحبت کنم، رویکرد ما این بوده که ایمنی بیمار به‌صورت مستمر در فرآیندهای درمانی دنبال شود. یکی از اقدامات اصلی ما، پایش و ارزیابی وضعیت ایمنی بیمار در بیمارستان‌های استان است. در این ارزیابی‌ها موضوعاتی مثل شناسایی صحیح بیمار، رضایت آگاهانه، ایمنی دارویی، جراحی ایمن، شناسایی به‌موقع وخامت حال بیمار، تحویل و انتقال ایمن بیمار، کنترل عفونت و سایر فرآیندهای مؤثر بر ایمنی بررسی می‌شوند. هدف اصلی، شناسایی نقاط قابل بهبود و کمک به اصلاح فرآیندهاست.

اقدام مهم دیگر، تقویت فرهنگ ایمنی و گزارش‌دهی حوادث و خطاها است. ما تلاش می‌کنیم از حوادث و خطاها به عنوان فرصتی برای یادگیری استفاده کنیم؛ یعنی به جای اینکه فقط بپرسیم «چه کسی اشتباه کرد؟»، بررسی کنیم که «چه اتفاقی در فرآیند افتاد که امکان بروز خطا را ایجاد کرد؟» و چگونه می‌توانیم آن فرآیند را ایمن‌تر کنیم. در کنار این موضوع، در استان روی شناسایی و مدیریت خطرات پیشگیرانه هم کار می‌کنیم؛ یعنی قبل از اینکه یک خطا به آسیب جدی برای بیمار تبدیل شود، خطر را شناسایی و برای کاهش آن اقدام کنیم.