به گزارش روابط عمومی معاونت بهداشتی دانشگاه، این  معاونت، برنامه های غربالگری سلامت را در بخش های مختلف به عنهوان یک اولویت محوری در دستور کار قرار داده است که در این بین غربالگری سلامت شغلی، فراتر از یک آزمایش ساده، مسیری برای تشخیص تا درمان بیماری را برای قشر کارگر فراهم کرده است.

بررسی وضعیت موجود بیانگر موانع به ویژه چالش‌های ساختاری برای پوشش کامل قشر کارگر است، با این توضیح که پراکندگی جغرافیایی کارگاه‌های کوچک، گردش بالای نیروی کار و هزینه‌های طب کار، باعث شده بخش بزرگی از شاغلان در مشاغل غیررسمی و صنفی، از چرخه پایش سلامت دور بمانند موضوعی که حل آن نیازمند همکاری جدی کارفرمایان و دستگاه‌های اجرایی است.

در این باره با دکتر علی گلشائیان سرپرست معاونت بهداشتی دانشگاه و رئیس مرکز بهداشت استان همدان به گفت و گو نشستیم تا بخشی از برنامه ها و فعالیت های صورت گرفته منعکس و چالش ها شفاف سازی شود که در متن ذیل می خوانید.

 چه تعداد از کارکنان و کارگران همدان زیر پوشش غربالگری و معاینات دوره‌ای قرار دارند و این پوشش در واحدهای بزرگ، کارگاه‌های کوچک و مشاغل غیررسمی چه تفاوتی دارد؟

دکتر گلشائیان: سال گذشته از مجموع ۶۰ هزار شاغل در واحدهای زیرپوشش مراکز بهداشت شهرستان های تابعه دانشگاه علوم پزشکی همدان ۴۰ هزار نفر معادل ۶۶ درصد زیر پوشش معاینات سلامت شغلی قرار گرفتند.

سهم شاغلین واحدهای بزرگ از شاخص معاینات ۸۳ درصد و سهم شاغلان کارگاه های کوچک استان همدان که عمده آنها صنفی اند تنها ۱۷ درصد است حال آنکه ۵۰ درصد شاغلین واحد های تحت پوشش دانشگاه در واحد های کوچک صنفی فعالیت دارند.

به طور کلی در واحدهای صنعتی و تولیدی بزرگ، به دلیل برخورداری از ساختار منسجم‌ بویژه در حوزه ایمنی و بهداشت حرفه‌ای، حضور کارشناس مسئول بهداشت حرفه‌ای، شرایط برای اجرای منظم معاینات شغلی فراهم ‌تر است و در این واحدها شناسایی عوامل زیان‌آور، تشکیل پرونده سلامت کارکنان و برنامه‌ریزی برای معاینات دوره‌ای با نظم بیشتری انجام می‌شود.

چالش اصلی گروه بهداشت حرفه ای همدان در ارتباط با پوشش معاینات شاغلان کارگاه‌های کوچک، تعدد و پراکندگی جغرافیایی این قبیل کارگاه‌ها وگردش نیروی انسانی بالا در آنها است.

همچنین بالا بودن هزینه های مربوط به ارائه خدمات طب کار در پایین بودن شاخص معاینات این قبیل کارگاه ها بسیارتاثیر گذار است.

درمعاینات مشاغل غیر رسمی نیز به جهت دشواری در دسترسی و شناسایی شاغلان این بخش و کمبود نیروی انسانی در حوزه بهداشت حرفه ای، تنها بخش کمی از شاغلان وارد چرخه پایش سلامت شغلی می شوند.

 در برنامه پیشنهادی غربالگری کارکنان و کارگران، چه شاخص‌هایی بررسی می‌شود و اگر فردی در معرض فشارخون، دیابت، چاقی، بیماری قلبی یا مشکل شغلی باشد، چه سازوکار مشخصی برای ارجاع و پیگیری درمان وجود دارد؟

دکتر گلشائیان:  در این برنامه تلاش می‌شود غربالگری تنها به یک شاخص یا یک آزمایش خاص محدود نباشد و مجموعه‌ای از مهمترین عوامل خطر موثر بر سلامت کارکنان و کارگران بررسی شود.

بسته به نوع فعالیت فرد، سابقه شغلی و عوامل زیان‌آور محیط کار، موضوعاتی مانند مشکلات اسکلتی- عضلانی، تنفسی، شنوایی، بینایی و سایر عوامل خطر بررسی می‌شود.

بنابراین محتوای ارزیابی سلامت شغلی برای یک کارگر صنعتی با یک کارمند اداری یکسان نیست بلکه در خطرسنجی بیماری‌های غیرواگیر، شاخص‌هایی مانند فشارخون، قد و وزن و شاخص توده بدنی، قند خون، سابقه بیماری‌های قلبی - عروقی، سابقه خانوادگی، وضعیت تغذیه، فعالیت بدنی و برخی عوامل مرتبط با سبک زندگی مورد توجه قرار می‌گیرد.

سازوکار ارجاع به ‌گونه‌ای است که یک فرد پس از شناسایی یک عامل خطر در او، از چرخه مراقبت خارج نشود.

در مرحله نخست، نتایج غربالگری توسط تیم سلامت یا پزشک بررسی و افراد بر اساس وضعیت شان دسته‌بندی می‌شوند.

افرادی که نتیجه طبیعی دارند، توصیه‌های پیشگیرانه دریافت می‌کنند؛ افراد دارای عامل خطر برای مراقبت و اصلاح سبک زندگی پیگیری می‌شوند و افرادی که احتمال بیماری در آنها مطرح است، برای بررسی تشخیصی به پزشک یا سطح تخصصی مناسب ارجاع می‌شوند.

پس از ارجاع، نتیجه مراجعه و بررسی‌های تکمیلی در پرونده سلامت فرد ثبت می شود و در صورت نیاز، شاغل بیمار برای ادامه درمان و مراقبت‌های دوره‌ای تحت پیگیری قرار گیرد.

به این ترتیب، مسیر مراقبت از غربالگری تا تشخیص، درمان و پیگیری ادامه پیدا می‌کند.

در مورد بیماری های ناشی از کار نیز اگر احتمال ارتباط بیماری با شغل مطرح باشد، فرد علاوه بر ارزیابی پزشکی، توسط پزشک متخصص طب کار بررسی می‌شود و در صورت تایید ارتباط بیماری با محیط کار، علاوه بر اقدامات درمانی موضوع کنترل یا حذف عامل زیان‌آور نیز باید در محیط کار پیگیری شود.

بنابراین هدف این است که غربالگری یک اقدام مقطعی نباشد؛ بلکه برای هر فردی که در معرض خطر یا مشکوک به بیماری شناسایی می‌شود، مسیر مشخص ارجاع، ثبت نتیجه، درمان و پیگیری مجدد تعریف شود.  

 برای افزایش پوشش سلامت شغلی چه انتظاری از کارفرمایان، دستگاه‌های اجرایی و بیمه‌ها دارید؟

دکتر گلشائیان: افزایش پوشش سلامت شغلی، نیازمند همکاری همه دستگاه‌های مرتبط است و نمی‌توان مسوولیت آن را تنها متوجه نظام سلامت دانست.

انتظار می‌رود کارفرمایان، معاینات شغلی و پایش سلامت کارکنان را به‌عنوان بخشی از مسوولیت خود در قبال نیروی انسانی جدی بگیرند، کارکنان را برای انجام معاینات معرفی کنند و در اصلاح عوامل زیان‌آور محیط کار نیز همکاری داشته باشند.

دستگاه‌های اجرایی نیز موظفند ضمن اجرای الزامات مربوط به سلامت و ایمنی کارکنان خود، در شناسایی گروه‌های هدف، تبادل اطلاعات و اجرای برنامه‌های غربالگری همکاری کنند.

همکاری های بین‌بخشی به‌ویژه برای کارگاه‌های کوچک و گروه‌هایی که دسترسی کمتری به خدمات سلامت شغلی دارند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

با توجه به اینکه غربالگری با درمان تفاوت دارد انتظار می‌رود بیمه‌ها نیز در چارچوب ضوابط و تعهدات قانونی، در تامین نقش هزینه‌های مربوط به تشخیص، درمان و پیگیری بیماری‌های شناسایی‌شده موثرتری داشته باشند و برای هر ۲ مرحله منابع مالی مشخص را پیش‌بینی کنند.

از نظر تقسیم هزینه معاینات شغلی، هزینه معاینات بدو استخدام و معاینات دوره ای و ارزیابی‌هایی که مستقیم به سلامت شغلی مربوط است باید در چارچوب مسئولیت کارفرما و بنابر ضوابط تصریح شده درماده ۹۰ قانون تامین اجتماعی ماده ۹۲ قانون کار و ضوابط بهداشت حرفه‌ای توسط کارفرمای واحد تأمین شود.

اما وقتی در جریان غربالگری یک بیماری شغلی یا عامل خطر عمومی مانند فشارخون، دیابت یا بیماری قلبی شناسایی می‌شود، هزینه تشخیص و درمان آن باید از مسیر نظام سلامت و پوشش بیمه‌ای فرد دنبال گردد.

برای گروه‌های کم‌برخوردار، شاغلان مشاغل غیررسمی و افرادی که به دلایل اقتصادی امکان دسترسی مناسب به خدمات ندارند نیز لازم است دولت و دستگاه‌های متولی سازوکار حمایتی مشخصی ایجاد کنند تا وضعیت اقتصادی مانع دریافت خدمات پیشگیرانه و درمانی نشود.

در نهایت، هدف باید این باشد که هیچ کارگری صرفاً به دلیل کوچک بودن محل کار، غیررسمی بودن شغل یا مشکلات مالی، از چرخه غربالگری، ارجاع و درمان خارج نماند.

 موفقیت این برنامه با چه شاخص‌هایی سنجیده خواهد شد؟

دکتر گلشائیان: تعداد افراد غربال‌شده یکی از شاخص‌های مهم است، اما به‌هیچ‌وجه نباید تنها معیار موفقیت برنامه باشد.

اگر هزاران نفر غربالگری شوند اما افراد دارای فشارخون بالا، دیابت یا بیماری های ناشی از کار شناسایی‌شده، برای تشخیص و درمان پیگیری نشوند، نمی‌توان گفت برنامه به هدف اصلی خود دست یافته است.

بنابراین ارزیابی برنامه باید در چند سطح انجام شود. در سطح نخست، میزان پوشش غربالگری بررسی می‌شود؛ یعنی چه تعداد از جمعیت هدف، به‌ویژه کارکنان و کارگران واحدهای کوچک و گروه‌های کمتر برخوردار، وارد برنامه شده‌اند.

در مرحله بعد، میزان شناسایی عوامل خطر و بیماری‌ها اهمیت دارد؛ برای مثال چه تعداد فرد مبتلا به فشارخون یا دیابت شناسایی شده و چه تعداد از افراد دارای اضافه‌وزن یا سایر عوامل خطر تحت مراقبت قرار گرفته‌اند.

شاخص مهم دیگر، میزان تکمیل فرآیند ارجاع و پیگیری است. باید بدانیم از میان افرادی که نیازمند ارجاع بوده‌اند، چه تعداد به پزشک یا مرکز تخصصی مراجعه ، چند نفر تشخیص قطعی دریافت کرده‌ و چه تعداد وارد مسیر درمان و مراقبت مستمر شده‌اند.

در حوزه سلامت شغلی نیز باید در طول زمان بررسی کنیم که آیا عوامل زیان‌آور محیط کار کنترل شده و روند بیماری‌ها و آسیب‌های شغلی کاهش یافته است یا خیر.

از سوی دیگر، شاخص‌هایی مانند کاهش غیبت ناشی از بیماری، کاهش حوادث و آسیب‌های شغلی، بهبود کنترل بیماری‌های مزمن و حفظ توانایی فرد برای ادامه کار نیز می‌تواند در ارزیابی اثرگذاری برنامه مورد توجه قرار گیرد.

البته برای نسبت دادن تغییرات این شاخص‌ها به خود برنامه، باید دوره‌های زمانی و عوامل مؤثر دیگر نیز در نظر گرفته شود این مجموعه شاخص‌ها می‌تواند تصویر واقعی‌تری از اثربخشی برنامه سلامت شغلی در استان همدان ارائه کند.

 چه عللی در تحقق نیافتن شاخص پوشش مورد انتظار معاینات در همدان موثر بوده؟

دکتر گلشائیان: با توجه به الزامات برنامه و شواهد موجود، تحقق نیافتن کامل شاخص پوشش معاینات، متأثر از مجموعه‌ای از عوامل از جمله شناسایی و به‌روزرسانی ناکافی جامعه هدف، پوشش پایین‌تر کارگاه‌های کوچک و پراکنده، همکاری ناکافی برخی کارفرمایان در معرفی به‌موقع شاغلان، محدودیت دسترسی و ظرفیت ارائه خدمات معاینات در برخی مناطق است

تاخیر در انجام معاینات دوره‌ای، جابه‌جایی نیروی کار، ضعف در پیگیری واحدهای فاقد معاینات و همچنین احتمال ثبت ناقص یا تاخیردار اطلاعات نیز در این موضوع موثر است همچنین پراکندگی واحدهای کارگاهی و تفاوت ظرفیت اجرایی شهرستان‌ها از عوامل مؤثر در اختلاف سطح پوشش بین مناطق مختلف استان محسوب می‌شود.

چه ظرفیت هایی در همدان برای ارائه خدمات معاینات سلامت شغلی ایجاد شده است؟

دکتر گلشائیان:  در این استان ظرفیت‌های متعددی در بخش دولتی و خصوصی برای ارائه خدمات معاینات سلامت شغلی ایجاد شده است.

در بخش دولتی، شبکه مراکز خدمات جامع سلامت، واحدهای بهداشت حرفه‌ای مراکز بهداشت شهرستان‌ها، ظرفیت آزمایشگاه‌های دانشگاه و نیروی انسانی تخصصی حوزه بهداشت حرفه‌ای از ظرفیت‌های اصلی ارائه و پشتیبانی خدمات محسوب می‌شود.

در بخش خصوصی نیز در حال حاضر چهار مرکز تخصصی طب کار، ۱۲ پزشک عمومی طب کار دارای مجوز، آزمایشگاه‌های همکار و مراکز ارائه‌دهنده خدمات پاراکلینیک و شنوایی‌سنجی در این زمینه فعالیت دارد.