مهارت تاب آوری

زندگی مدرن با تغییر و تحولات سریع، پیچیده و گاه مهار نشدنی، نیاز انسان به مهارتهای انعطاف پذیری و مدیریت شرایط را دو چندان کرده است. یکی از این مهارتها، تاب آوری است.

تاب آوری چیست؟

تاب‌آوری را می‌توان توانایی بیرون آمدن از شرایط سخت یا تعدیل آن، تعریف کرد. در واقع تاب‌آوری ظرفیت افراد برای سالم ماندن، مقاومت و تحمل شرایط سخت و پر خطر است که فرد نه تنها بر آن شرایط دشوار فایق می آید بلکه طی آن و با وجود آن، قویتر نیز می‌شود. تاب‌آوری درباره کسانی به کار میرود که در معرض خطر قرار میگیرند ولی سلامت روان آنان به خطر نمی افتد و دچار اختلال در عملکرد نمی‌شوند. از این رو شاید بتوان نتیجه‌گرفت که مواجه شدن با خطر، شرط لازم برای کسب تاب آوری است اما شرط کافی نیست. عوامل تاب‌آور باعث می‌شوند فرد در شرایط دشوار و با وجود عوامل خطرزا، ظرفیت‌های خود را در دست یابی به موفقیت و رشد کشف کند و از این چالش و آزمون به عنوان فرصتی برای توانمند کردن خود بهره جوید.

سرسختی یا تاب آوری شامل مولفه های زیر است:

•شناختی: چگونگی تفسیر و درک رویدادها

•رفتاری: نحوه عملکرد و رفتار در پاسخ به رویدادهای محیطی

•هیجانی: احساس یا روحیه عاطفی فرد

*آیا تاب آوری آموختنی است؟

تاب آوری در هر سن و در هر سطحی از نظر وضعیت اجتماعی، اقتصادی رخ میدهد و سازهای شناختی و قابل آموزش است. یعنی تاب آوری پدیدهای ذاتی نیست بلکه از طریق تمرین، آموزش، یادگیری و تجربه حاصل میشود. پس اگر فکر میکنید تاب آوری کمی دارید، میتوانید آن را تقویت کنید و مهارتهای خود را برای تاب آور شدن پرورش دهید.

به طور خلاصه تاب آوری:

+ روندی پویاست

+وابسته به شرایط است

+محصول تعامل ویژگی های شخصیتی با عوامل محیطی است

+در شرایط پر مخاطره، دشوارتر می شود

+قابل یادگیری است

افراد تاب آور چه ویژگی‌هایی دارند؟

*احساس ارزشمندی

   افراد تاب آور خود را فردی ارزشمند دانسته، برای توانایی های خود ارزش قائلند. سعی میکنند نقاط مثبت خود را شناخته و آنها را پرورش دهند. از طرف دیگر در شناخت نقاط ضعف خود و کتمان نکردن آنها اقدام کرده، سعی میکنند که این نارسایی ها را با واقع بینی بر طرف نموده و در غیر این صورت با این ویژگی ها کنار می آیند.

 

*مهارت حل مسئله

     مهارت حل مسئله  یکی از مهارت هایی است که افراد با تاب آوری بالا دارند به خوبی به آن مسلط هستند. این افراد در مقابل شرایط مختلف انعطاف پذیر می باشند و توانایی بالایی در پیدا کردن راه حل های مختلف برای یک موقعیت یا مسئله خاص دارند. همچنین در تجزیه و تحلیل واقع بینانه مشکلات شخصی و پیدا کردن راه حل های کارساز برای حل و فصل مشکلاتی که به آسانی و سریع حل نمی شوند، توانایی ویژه ای دارند.

*کفایت اجتماعی

   این دسته از افراد مهارت های ارتباط با دیگران را خیلی خوب آموخته اند. آنها می توانند در شرایط سخت هم شوخ طبعی خودشان را حفظ کنند، می توانند با دیگران صمیمی شوند و درمواقع بحرانی از حمایت اجتماعی دیگران بهره ببرند. ضمن اینکه می توانند سنگ صبور خوبی باشند، وقتی برایشان حرف می زنید خوب گوش می دهند و خودشان را جای شما می گذارند.

در ضمن آنها طیف وسیعی از مهارت ها و راهبردهای اجتماعی شامل مهارت های گفتگو، آمادگی برای گوش دادن به دیگران و احترام گذاشتن به احساسات و عقاید دیگران که در تعاملات اجتماعی بسیار مهم است را دارا هستند.

افراد تاب آور شبکه حمایتی و عاطفی محکمی دارند. چنین ارتباطاتی به آنها کمک میکند درباره نگرانی ها و چالش های خود با کسی صحبت کنند، از مشورت، همدلی و همراهی آنها بهره مند شوند، راه حل های جدید را کشف کنند و در مجموع از لحاظ روانی احساس قدرت و آرامش کنند.

*خوش بینی

افراد تاب آور احساس امید و هدفمندی داشته، اعتقاد راسخ دارند به اینکه آینده می تواند بهتر باشد و زندگی و آینده خود را می توانند کنترل کنند و موانع احتمالی نمی تواند آنها را متوقف سازد.

*همدلی

تاب آورها دارای توانایی برقراری رابطه توام با احترام متقابل با دیگران هستند که موجب به هم پیوستگی اجتماعی یعنی احساس تعلق به افراد، گروه ها و نهادهای اجتماعی می شود.

*اعتماد به نفس

افراد تاب آور اعتماد به نفس دارند و می دانند حتی اگر مهارت های قوی در هر کاری داشته باشند بدون اعتماد به نفس، در شرایط سخت و بحرانی مقلوب خواهند شد.

 

به طور خلاصه می توان گفت افراد تاب آور از سه ویژگی زیر بهره مند هستند:

1- تعهد: توانایی درگیر شدن عمیق با فعالیتها و رویدادهای زندگی را دارند.

2- کنترل: اعتقاد دارند که میتوانند بر رویدادهای زندگی خود کنترل داشته و بر آنها تاثیر بگذارند.

3- چالش: علیرغم تغییرات زیادی که در زندگی با آن مواجه هستند میتوانند همواره به رشد خود ادامه دهند.

 

چه عواملی به بالا بردن تاب آوری کمک می کند؟

*با اطرافیانمان رابطه برقرار کنیم

حفظ روابط خوب با اعضای خانواده و دوستان، عامل مهمی در تاب آوری است. به این دلیل برای کمک به خود و افراد باید رابطه خوبی را با دیگران برای افزایش سطح تاب آوری ایجاد کرد.

*موقعیت های بحرانی را همیشگی ندانیم

 نشیب و فرازهای زندگی غیرقابل اجتناب هستند. هر کسی ممکن است لحظات دشواری را تجربه کند. ما نمی توانیم این حقیقت را تغییر دهیم اما می توانیم شیوه هایی را که چنین موقعیت هایی را دریافت یا تفسیر می کنیم و به آنها پاسخ می دهیم، تغییر دهیم. لحظه ای که موقعیت های نامطلوب زندگی را به صورت مسائلی برطرف نشدنی می بینیم، گام های مثبتی را که قادریم برداریم، محدود می کنیم.

*بپذیریم که تغییر در زندگی غیرقابل اجتناب است

تنها واقعیت در زندگی این است که هر چیزی تغییر می‌کند. گاهی اوقات ما قادر نیستیم به دلیل بعضی موقعیت های نامطلوب زندگی، به اهداف خود دست یابیم. پذیرش موقعیت هایی که ما نمی توانیم آنها را تغییر دهیم و تمرکز بر شرایطی که می تواند تغییر کند گام مهمی در جهت تاب آوری شخصی است. بدانیم که زندگی یعنی تغییر و باید نسبت به این تغییرات انعطاف پذیر باشیم در غیر این صورت همواره در بیم و هراس باقی می مانیم.

*هدف گذاری کنیم

داشتن هدف در زندگی و توانمندی برای هدف گذاری، شاخص مهمی در تاب آوری است. فردی که هدف گذاری را به زندگی خود ضمیمه می کند، جهت گیری آینده خود را افزایش می دهد و می تواند به زمانِ شخصی ساختار دهد. وقتی که اهدافی را تعیین می کنیم برای تحقق آنها کار خواهیم کرد. تلاش برای این منظور و دستاورد آن، منبعی برای خشنودی و رضایت ما خواهد بود. لازم است توجه داشته باشیم که هدف گذاری باید ملموس و گام به گام باشد.

*باور داشته باشیم که بحران ها،  فرصت‌هایی برای خودکاوی هستند

 افرادی که در زندگی با بحران مواجهه نمی شود، فرصتی برای شناخت خود ندارند. مسائل و مشکلات فرصت هایی برای خودکاوی هستند. اگر مسائل را به صورت فرصت هایی برای خودکاوی بینیم، تاب آوری ما در بحرانها افزوده می شود.

*بپذیریم که تغییر در زندگی غیرقابل اجتناب است

تنها واقعیت در زندگی این است که هر چیزی تغییر می‌کند. گاهی اوقات ما قادر نیستیم به دلیل بعضی موقعیت های نامطلوب زندگی، به اهداف خود دست یابیم. پذیرش موقعیت هایی که ما نمی توانیم آنها را تغییر دهیم و تمرکز بر شرایطی که می تواند تغییر کند گام مهمی در جهت تاب آوری شخصی است. بدانیم که زندگی یعنی تغییر و باید نسبت به این تغییرات انعطاف پذیر باشیم در غیر این صورت همواره در بیم و هراس باقی می مانیم.

*هدف گذاری کنیم

داشتن هدف در زندگی و توانمندی برای هدف گذاری، شاخص مهمی در تاب آوری است. فردی که هدف گذاری را به زندگی خود ضمیمه میکند، جهت گیری آینده خود را افزایش میدهد و میتواند به زمانِ شخصی ساختار دهد. وقتی که اهدافی را تعیین میکنیم برای تحقق آنها کار خواهیم کرد. تلاش برای این منظور و دستاورد آن، منبعی برای خشنودی و رضایت ما خواهد بود. لازم است توجه داشته باشیم که هدف گذاری باید ملموس و گام به گام باشد.

*باور داشته باشیم که بحران ها،  فرصت‌هایی برای خودکاوی هستند

 افرادی که در زندگی با بحران مواجهه نمی شود، فرصتی برای شناخت خود ندارند. مسائل و مشکلات فرصت هایی برای خودکاوی هستند. اگر مسائل را به صورت فرصت هایی برای خودکاوی بینیم، تاب آوری ما در بحرانها افزوده می شود.

*همواره به خود نگاه مثبتی داشته باشیم

دارا بودن اعتماد به نفس و اعتماد به قابلیتهای شخصی خود شاخصی از تاب آوری است. قبل از سعی برای حل موفقیت آمیز مسائل، فرد بایستی به توانایی خود برای انجام آن باور داشته باشد. شخصی بدون این باور نمی تواند گامهای ضروری را برای حل مسائل بردارد.

*دورنمای موقعیت ها و مسائل را تجسم کنیم

 اگر فردی که با موقعیت های نامطلوب زندگی مواجه می شود، آنها را با دورنمایی کوتاه مدت و مختصر ارزیابی کند، این موقعیت های مشکل ممکن است بزرگتر از آنچه هستند به نظر بیایند. به این دلیل ارزیابی مشکلات در دورنمایی گسترده، شاخص مهم تاب آوری است. افرادی که میتوانند بازتاب بلند مدت مسائل را تجسم کنند، میتوانند مساله را به طور واقع بینانه تری درک کنند بدون اینکه بار هیجانی قوی آن را بر دوش کشند.

*خوش بین باشیم

حفظ نقطه نظر خوش بینانه به مسائل، شاخص مهمی در تاب آوری است. نگاه واقع بینانه همراه با مثبت اندیشی، داشتن افکار خوب و امیدوار بودن به آینده را فراموش نکنیم.

*مراقب خود باشیم

مراقب خود بودن شاخص مهمی از تابآوری است. این مراقبت میتواند با حساسیت نسبت به هیجان ها و نیازهای شخصی خود، صرف زمان برای خود، حفظ سلامت جسمانی و مشارکت در فعالیت های لذت بخش مشخص شود. فردی که می تواند خود را به لحاظ جسمانی و روانشناختی متناسب نگه دارد، کوشش و اشتیاق بیشتری را برای حل مسائل نشان خواهد داد. برای حفظ سلامت جسمی و روانی خود باید تغذیه صحیح، خواب کافی و راحت و فعالیت بدنی مطلوب داشته باشیم.

*مهارت های سالم برای مقابله با مشکلات را بیاموزیم

 اگر مقابله های مساله مدار و هیجان مدار سالم را بیاموزیم به هنگام مواجهه با مشکلات زندگی راهکارهای مناسب پیدا می-کنیم.

*دلبستگی های مثبت ایجاد کنیم

 مشارکت در فعالیتهای سرگرم کننده ای که به آنها علاقه داریم به هنگام وجود مشکل می تواند به آرامش ما کمک کند. به فعالیت هایی از قبیل عضویت در گروه های مذهبی، حضور در باشگاه ورزشی، کلاس های هنری و انجمن های شعر یا علمی می-توان اشاره کرد.

*معنویت را در خود تقویت کنیم

 افرادی که ایمان قوی دارند در مسائل و سختی ها ضمن تلاش و تعقل، به خداوند توکل می کنند و مشکلات را آسوده تر پشت سر میگذارند.

 

به قلم:اقای حمید رنجبران،کارشناس سلامت روان معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی همدان