به گزارش روابط عمومی دانشکده داروسازی، با توجه به افزایش موارد ابتلا به بیماری‌های ویروسی تنفسی و ضرورت آگاهی‌رسانی علمی درباره روندهای نوظهور در حوزه درمان، گفت‌وگویی تخصصی با دکتر نوید فتاحی با محوریت موضوع مقاومت دارویی در آنفلوآنزا انجام شد تا ابعاد این پدیده، پیامدهای آن بر نظام سلامت و راهکارهای پیشگیری و مدیریت مؤثر آن برای جامعه تبیین شود. 

**لطفا بفرمایید مقاومت ویروسی نسبت به داروهای ضدویروس رایج آنفولانزا مانندOseltamivir، Zanamivir و Baloxavir چگونه ایجاد می‌شود و راهکارهای پژوهشی برای غلبه بر این چالش چیست؟

الف- مقاومت عمدتاً ناشی از جهش در ژن NA است، مثلاً در ویروس انفلوانزا نوع A که باعث کاهش تمایل دارو به آنزیم می‌شود. بعلاوه تغییرات ساختاری کوچک می‌تواند اثر دارو را به‌طور قابل‌توجهی کاهش دهد.

طراحی مهارکننده‌های نسل جدید که بتوانند به نواحی پایدارتر NA متصل شوند.

ترکیب مهارکننده NA + داروهای با اهداف متفاوت (مانند مهارکننده‌های پلیمراز).

ردیابی ژنومی سریع برای تشخیص جهش‌های مقاومت و انطباق داروها.

طراحی داروهای Broad-spectrum که به پروتئین‌های کمتر متغیر ویروس حمله کنند.

 ب- Baloxavir و Marboxil مهارکننده CAP-dependent endonuclease در کمپلکس پلیمراز ویروس هستند. در حقیقت این داروها آنزیمی را مهار می‌کنند که ویروس برای «سرقت کَپ» از mRNA میزبان نیاز دارد. در نتیجه با مهار سنتز mRNA ویروسی سبب مهار فعالیت و تکثیر ویروس می‌گردند.

مقاومت دارویی

جهش در ژن PA مانند I38T حساسیت ویروس را کاهش می‌دهد.

مقاومت می‌تواند سریع‌تر از NAIs ایجاد شود.

راهبردهای پژوهشی

طراحی داروهایی که چند ناحیه از کمپلکس پلیمراز را هدف بگیرند.

درمان‌های ترکیبی Baloxavir + Oseltamivir برای کاهش احتمال ظهور مقاومت.

توسعه مهارکننده‌های جدید endonuclease با اتصال به نواحی محافظت‌شده تکاملی.

**نقش واکسیناسیون در کنترل همه‌گیری آنفولانزا را توضیح دهید. چالش‌های تولید سالانه واکسن‌های فصلی چیست و پژوهش در حوزه واکسن‌های جهانی (Universal Vaccine) چه مسیری را طی می‌کند؟

• کاهش شدت بیماری و مرگ‌ومیر
• کاهش انتقال در جمعیت
• محافظت از گروه‌های پرخطر (سالمندان، کودکان، بارداران)

چالش‌های تولید سالانه واکسن‌های فصلی:

الف- تغییرپذیری آنتی‌ژنی سریع (Antigenic drift) و نیاز به پیش‌بینی سویه‌های سال آینده توسط WHO.

ب- ظهور تغییرات ناگهانی (Antigenic shift) و خطر ایجاد پاندمی جدید که واکسن‌های فصلی پوشش نمی‌دهند.

ج- زمان‌بری فرایند تولید

د- اثرگذاری متفاوت در جمعیت‌ها برای مثال در سالمندان ایمنی‌زایی کمتر است.

پژوهش در حوزه واکسن‌های جهانی (Universal Vaccines)

هدف: واکسن‌هایی با اثربخشی چندساله و طیف گسترده.

اهداف پژوهشی:

• هدف قرار دادن HA-stem (ناحیه پایدار و غیرمتغیر همگلوتینین)
• استفاده از پلتفرم‌های mRNA برای چندین اپی‌توپ محافظت‌شده
• واکسن‌های مبتنی بر Nanoparticle-mosaic برای ارائه همزمان چندین آنتی‌ژن
• بهبود Adjuvantهای جدید برای ایجاد ایمنی قوی‌تر در سالمندان.

**از دیدگاه فارماکوکینتیک، طراحی رژیم دارویی بهینه برای جمعیت‌های خاص (کودکان، سالمندان، بیماران با نقص ایمنی) در طی یک همه‌گیری چه ملاحظاتی دارد؟

الف) کودکان

• بلوغ ناقص کبد و کلیه که منجر به تغییر در متابولیسم دارو می‌گردد
• نیاز به دوز دقیق‌وزنی
• خطر بالاتر سمیت در دوزهای خطا

ب) سالمندان

• کاهش عملکرد کلیوی و کبد
• کاهش میزان آب بدن

**داروخانه در خط مقدم پاسخ به اپیدمی آنفولانزا است. چه برنامه‌های آموزشی یا خدماتی را می‌توان برای ارتقای نقش داروسازان در غربالگری، توصیه دارویی و واکسیناسیون طراحی کرد؟

داروخانه یکی از نخستین مراکز مراجعه مردم در اپیدمی‌ها و موارد شیوع بیماری‌های واگیر است. از این رو با تقویت نقش داروسازان از طریق اجرای برنامه‌های آموزشی و خدماتی می‌توان پیشرفتهای قابل توجهی در کنترل اپیدمی ها و پیشگیری از شیوع بیماری‌های واگیر نظیر انفلوانزا حاصل نمود. این برنامه های آموزشی و خدماتی عبارتند از:

الف) آموزش‌های حرفه‌ای (Professional Training)

۱) کارگاه غربالگری علائم

• تشخیص بیماران نیازمند ارجاع فوری

• آموزش علائم هشدار (تب بالا، تنگی نفس، درد قفسه سینه، دهیدراتاسیون)

۲) دوره‌های فارماکوتراپی آنفلوانزا

• تفاوت داروهای ضدویروس، موارد مصرف و محدودیت‌ها

• مدیریت داروهای OTC و پیشگیری از تداخل‌ها و مصرف خطرناک

۳) کارگاه واکسیناسیون

• آموزش تزریق واکسن، مدیریت زنجیره سرد، مراقبت پس از تزریق

• نحوه مستندسازی واکسیناسیون

۴) ارتباط مؤثر با بیمار

• آموزش “Motivational Interviewing” برای افزایش پذیرش واکسن

•  مدیریت ترس یا اطلاعات غلط بیماران

ب) برنامه‌های خدماتی در داروخانه

۱) کلینیک غربالگری سریع (Influenza Triage Desk)

• بررسی علائم

• توصیه مناسب

• شناسایی موارد اضطراری برای ارجاع به پزشک

۲) برنامه واکسیناسیون درون‌داروخانه‌ای

• ساعات ویژه واکسیناسیون

• ثبت الکترونیک واکسن در پرونده سلامت بیمار

۳) پیگیری بیماران پرخطر

• تماس/پیگیری وضعیت سالمندان، بیماران قلبی–ریوی یا نقص ایمنی

۴) آموزش عمومی از طریق پوستر، QR-code و رسانه اجتماعی

• توضیح علائم خطر

• راهنمای مصرف صحیح OTC

• تخریب باورهای غلط رایج

**در مواجهه با اطلاعات نادرست (شبه‌علم) پیرامون درمان‌های خانگی یا خوددرمانی در طی یک اپیدمی، نقش یک استاد داروسازی در آموزش عمومی و ارائه اطلاعات معتبر چیست؟

در دوران اپیدمی، اطلاعات غلط می‌تواند موج رفتارهای خطرناک ایجاد کند (خوددرمانی خطرناک، گیاهان دارویی غیرایمن، عدم مراجعه به پزشک).

نقش استاد داروسازی در این شرایط:

الف) تولید و نشر اطلاعات علمی معتبر

• ایجاد محتوای کوتاه و قابل فهم برای جامعه:

• ویدئو

• پادکست

• پست‌های شبکه اجتماعی

• توضیح علمی و ساده خطرات خوددرمانی و درمان‌های خانگی نامطمئن

• مقایسه علمی بین داروهای اثبات‌شده و درمان‌های «دهن‌به‌دهن»

ب) آموزش رسانه‌ای

• آموزش دانشجویان برای ارتباط علمی با عموم

• مشارکت در مصاحبه‌های تلویزیونی، رادیو و وبینارهای عمومی

• راه‌اندازی کمپین “Ask Your Pharmacist” در داروخانه‌ها

ج) نقد محترمانه و مؤدبانه شبه‌علم

• توضیح «چرا» یک درمان خانگی بی‌اثر یا پرخطر است

• ارائه منابع معتبر (CDC، WHO)

• پرهیز از برخورد تحقیرآمیز؛ تمرکز بر آموزش و اقناع علمی

د) ایفای نقش مرجع اعتماد علمی

• مردم به داروسازان اعتماد دارند؛ استاد داروسازی می‌تواند:

• استانداردهای ارتباطی را به دانشجویان و داروسازان بیاموزد

• خط مشی علمی تعیین کند

• از گسترش نسخه‌های اشتباه در شبکه‌های اجتماعی جلوگیری کند

**فرض کنید در یک زمستان، با کمبود سراسری داروی Oseltamivir مواجه شده‌ایم. به عنوان مشاور علمی، چه راهکارهای جایگزین یا سیاست‌های تخصیص دارویی را پیشنهاد می‌دهید؟

بحران: کمبود سراسری Oseltamivir — راهکارهای جایگزین و سیاست‌های تخصیص

در کمبودهای دارویی، اخلاق حرفه‌ای + سیاست‌گذاری مبتنی بر شواهد ضروری است.

الف) سیاست‌های تخصیص دارو (Rational Allocation)

۱) اولویت‌دهی به گروه‌های پرخطر

• سالمندان

• یماران قلبی–ریوی

• افراد با نقص ایمنی

• زنان باردار

• کودکان زیر ۵ سال با تب بالا

۲) ممنوعیت مصرف غیرضروری

• منع تجویز برای افراد کم‌خطر بدون علائم شدید

• کاهش نسخه‌نویسی “احتیاطی”

۳) مدیریت سهمیه‌ای

• داروخانه‌ها سهمیه مشخص دریافت کنند

•ثبت الکترونیک مصرف برای جلوگیری از انباشت

ب) جایگزین‌های درمانی (Non-technical & safe)

توجه: در سطح توصیه عمومی از ذکر دستورالعمل‌های جزئی درباره داروهای ضدویروس خودداری می‌کنم؛ اما می‌توان به شکل کلی گفت:

• استفاده از سایر داروهای تأییدشده ضدویروس آنفلوانزا در صورت موجود بودن و مطابق گایدلاین معتبر (در سطح نام‌بردن، نه نحوه تجویز).

• مدیریت حمایتی درست:

• کنترل تب، استراحت، تغذیه، هیدراتاسیون

• آموزش علائم هشدار برای مراجعه سریع

• مراقبت از گروه‌های پرخطر با پیگیری فعال

ج) راهکارهای سیستمی

• فعال‌سازی تولید داخلی یا واردات اضطراری

• فرهنگ‌سازی برای جلوگیری از انبارکردن دارو

• ایجاد الگوریتم غربالگری در داروخانه برای استفاده هدفمند

**یک بیمار با علائم شدید آنفولانزا و بیماری زمینه‌ای قلبی به داروخانه مراجعه می‌کند. الگوریتم تصمیم‌گیری شما برای مشاوره، ارجاع یا توصیه دارویی فوری چیست؟

سناریو: بیمار با علائم شدید آنفلوآنزا + بیماری زمینه‌ای قلبی در داروخانه — الگوریتم تصمیم‌گیری داروساز

بیمار قلبی با علائم شدید، فرد پرخطر است و نیاز به ارزیابی پزشکی دارد.

الگوریتم پیشنهادی در سطح Safe Triage)):

۱) ارزیابی اولیه در داروخانه (Rapid Assessment)

• تب بالا

• تنگی نفس

• درد قفسه سینه

• سرگیجه شدید

• تپش قلب

• ناتوانی در نوشیدن مایعات

• کبودی لب یا پوست

وجود هر یک از موارد بالا → ارجاع فوری

۲) تصمیم‌گیری سریع

الف) اگر علائم شدید یا نگران‌کننده وجود دارد،  ارجاع فوری به اورژانس (بیماری قلبی + تب/دیس‌پنه ترکیب خطرناکی است)

ب) اگر علائم متوسط ولی پایدارند، ارجاع به پزشک در همان روز

• ارائه توصیه‌های ایمن OTC برای تسکین علائم

• هشدار درباره علائم خطر

ج) اگر بیمار داروی قلب مصرف می‌کند

• بررسی تداخل‌های احتمالی OTC

• توصیه فقط داروهای ایمن از نظر قلبی

• تأکید بر پایش علائم

۳) آموزش‌های لازم برای بیمار

•حفظ مایعات

• استراحت

• کنترل تب (با داروهای ایمن در بیماران قلبی)

• هشدار درباره عدم مصرف خودسرانه داروهای گیاهی یا مکمل‌های ناشناخته

• توضیح اینکه افراد قلبی در خطر بستری هستند

۴) پیگیری

• توصیه تماس تلفنی یا مراجعه مجدد طی ۲۴–۴۸ ساعت

• اگر علائم تشدید شد → مراجعه فوری

چگونه می‌توان پتانسیل یک ترکیب گیاهی را که ادعای اثر ضدویروس آنفولانزا دارد، به روش علمی و در چارچوب تحقیقات داروسازی ارزیابی کرد؟ مراحل را شرح دهید.

Ethnobotany → Standardization → Safety → Mechanistic Non-virological Tests → Clinical evaluation → Integration into pharmacy practice

۱) گردآوری شواهد اولیه (Evidence Gathering) برای تعیین منطق علمی آزمایش

• بررسی منابع اتنوبوتانی (Ethnopharmacology)

• مرور مقالات موجود درباره ترکیبات فعال گیاه

• بررسی مکانیسم‌های شناخته‌شده گیاه:

• اثرات ضدالتهابی، آنتی‌اکسیدانی، ایمنی‌مدولاتوری و …

۲) شناسایی و استانداردسازی ترکیب گیاهی (Phytochemical Profiling) که مهم‌ترین بخش پژوهش گیاهی است، چون اثرات درمانی بدون آن قابل اعتماد نیست.

• مشخص‌کردن مواد مؤثره اصلی (مارکرهای شیمیایی)

• استانداردسازی به‌منظور اینکه نمونه‌های مختلف گیاه اثر و کیفیت یکسانی داشته باشند

۳) ارزیابی ایمنی اولیه (Safety Screening)

 • بررسی سمیت احتمالی، تداخل با داروها، و اطلاعات ایمنی موجود

 • مرور داده‌های سمیّت حاد و مزمن گزارش‌شده در منابع علمی

۴) مطالعات آزمایشی بر مکانیسم‌های غیرمستقیم (Non-virological Mechanistic Tests)

برای اینکه پژوهش در محیط‌های کم‌خطر و دانشگاهی قابل انجام باشد، می‌توان تمرکز را بر مکانیسم‌های حمایتی گذاشت، نه تماس مستقیم با ویروس:

• بررسی اثرات ضدالتهابی

• بررسی پتانسیل آنتی‌اکسیدانی

• بررسی تعدیل پاسخ ایمنی (Immunomodulation)

• اثر بر مسیرهای مولکولی مرتبط با التهاب تنفسی

۵) طراحی مطالعات بالینی کوچک و ایمن

اگر نتایج مراحل قبل امیدوارکننده بود و گیاه در طب سنتی سابقه مصرف ایمن دارد:

• طراحی مطالعات بالینی مشاهده‌ای یا کارآزمایی کوچک برای بررسی:

• کاهش شدت علائم

• بهبود کیفیت زندگی

• کاهش طول مدت بیماری

۶) ارزیابی تداخل دارویی، سازگاری و کاربرد جمعیتی

• بررسی تداخل احتمالی با داروهای قلبی، ضدانعقادها و …

• سنجش مناسب‌بودن مصرف در سالمندان، کودکان یا بیماران زمینه‌ای

۷) انتشار نتایج و تدوین راهنمای علمی

• ارائه یافته‌ها در قالب مقاله، گایدلاین یا راهنمای داروساز

به نظر شما مهم‌ترین درس‌هایی که از همه‌گیری کووید-۱۹ برای مقابله با اپیدمی‌های آینده آنفولانزا می‌توان گرفت، چیست و پژوهش در دانشکده‌های داروسازی چگونه باید این درس‌ها را درونی کند؟

همه‌گیری کووید–۱۹ مجموعه‌ای عظیم از درس‌های مدیریتی، پژوهشی و اجتماعی برای دنیا داشت. برای اپیدمی‌های آینده آنفلوانزا، این درس‌ها کلیدی‌اند و عبارتند از:

۱) اهمیت زنجیره تأمین دارو و تجهیزات

کمبود ماسک، داروی ضدویروس، ضدعفونی‌کننده‌ها و حتی OTCها نشان داد سیستم دارویی باید انعطاف‌پذیر، چابک و مقاوم باشد.

۲) نقش حیاتی ارتباط مؤثر با مردم

اطلاعات غلط می‌تواند بحران را تشدید کند. لذا پزشکان و داروسازان باید توان ارتباط علمی و رسانه‌ای داشته باشند.

۳) ارزش بی‌بدیل داده‌های بزرگ و پایش لحظه‌ای به‌نحوی که این موارد باید بخشی از زیرساخت سلامت آینده باشند.

• مدل‌سازی پویایی اپیدمی

• ردیابی مصرف داروها

• شناسایی مناطق پرخطر

۴) شتاب‌گیری پلتفرم‌های نوین داروسازی که تعیین کننده‌ترین موارد در آینده آنفلوانزا هستند

• واکسن‌های mRNA

• نانوفرمولاسیون‌ها

• سیستم‌های تحویل داروی استنشاقی

۵) نیاز به همکاری بین‌رشته‌ای چرا که هیچ رشته‌ای به‌تنهایی توان مدیریت اپیدمی را ندارد.

۶) اهمیت عدالت سلامت (Health Equity)

سالمندان، مناطق کم‌برخوردار و بیماران مزمن بیشترین آسیب را دیدند. برابری در دسترسی، باید جزو سیاست‌های اصلی آینده باشد.

ب) چگونه دانشکده‌های داروسازی این درس‌ها را درونی کنند؟

۱) آموزش مهارت‌های اپیدمیولوژی و تحلیل داده به دانشجویان داروسازی

• کار با داده‌های واقعی مصرف دارو

• تحلیل رفتار مصرف OTC در موج‌های اپیدمی

۲) واردکردن محتواهای علوم اجتماعی

• رفتار مردم در واکسن‌گریزی

•روانشناسی هراس جمعی

• سواد سلامت و ارتباط علمی

۳) تربیت داروسازان برای نقش سلامت عمومی

• آموزش ارتباط با رسانه

• مدیریت اطلاعات غلط

• آموزش نقش داروساز در خط مقدم

۴) تقویت پژوهش در فناوری‌های نوین دارورسانی

• نانوحامل‌ها

• واکسن‌های نسل جدید

• فرمولاسیون‌های استنشاقی

۵) توسعه مراکز بین‌رشته‌ای

• کلینیک‌های مشترک با اپیدمیولوژی، ویروس‌شناسی، و علوم داده

چشم‌انداز شما برای تأثیرگذاری بر سیاست‌های سلامت عمومی در این حوزه چیست؟

۱) تولید شواهد سیاست‌گذار (Policy-ready Evidence)

• تحلیل ایمن مصرف دارو

• ارزیابی اثربخشی مداخلات

• ارائه سناریوهای مدل‌سازی

۲) مشارکت در کمیته‌های ملی برای:

• واکسیناسیون

• تدوین گایدلاین درمانی

• مدیریت کمبود دارو

۳) هدایت پروژه‌های میان‌رشته‌ای بین داروسازی، جامعه‌شناسی، اقتصاد سلامت و داده‌کاوی.

۴) تبدیل‌شدن به “صدای علمی جامعه”

در بحران‌ها، جامعه به منبع قابل‌اعتماد و بی‌طرف علمی نیاز دارد—این نقش را داروسازان می‌توانند بر عهده بگیرند.

۵) تأکید بر عدالت دارویی

سیاست‌های سلامت عمومی باید به همه اقشار جامعه دسترسی ایمن و کافی به دارو، واکسن و خدمات سلامت ارائه کنند.