به گزارش وب‌دا همدان، دکتر سیدعلی انجو دبیر کمیته ملی اخلاق بالینی، در سمینار کشوری «ابعاد حقوقی، قضایی و اخلاقی سقط عمدی جنین از منظر قوانین جوانی جمعیت» با تشریح ساختار کمیته‌های اخلاق در نظام سلامت کشور گفت: در وزارت بهداشت، کمیته ملی اخلاق بالینی مسئول سیاست‌گذاری، نظارت و هدایت موضوعات اخلاقی در حوزه خدمات بهداشتی و درمانی است و در کنار آن، کمیته ملی اخلاق در آموزش و کارگروه کشوری اخلاق در پژوهش‌های زیست‌پزشکی نیز فعالیت دارند که وظیفه بررسی، ارزیابی و صدور کد اخلاق برای طرح‌های پژوهشی را بر عهده دارند.

وی با اشاره به جایگاه «ملاحظات اخلاقی آغاز حیات» در آموزش اخلاق پزشکی افزود: موضوعاتی مانند سقط جنین، درمان‌های ناباروری، اهدای جنین و گامت، تعیین جنسیت، تشخیص ژنتیکی پیش از لانه‌گزینی (PGD) و حتی مباحث نوظهور مرتبط با طراحی ژنتیکی فرزند، همگی از چالش‌های جدی اخلاق پزشکی در آغاز حیات به شمار می‌روند که نیازمند بررسی دقیق علمی، فقهی و اخلاقی هستند.

دبیر کمیته ملی اخلاق بالینی با بیان اینکه سقط جنین تنها یک تصمیم پزشکی نیست، اظهار کرد: یکی از پرسش‌های بنیادین در اخلاق پزشکی، تعیین «شأن اخلاقی جنین» است؛ اینکه از چه زمانی موجود شکل‌گرفته در رحم، واجد شأن اخلاقی انسانی تلقی می‌شود. دیدگاه‌های مختلف فلسفی و دینی در این زمینه وجود دارد و پاسخ به این پرسش، مبنای قضاوت اخلاقی درباره سقط جنین را شکل می‌دهد.

دکتر انجو با اشاره به دیدگاه‌های مذهبی در این حوزه تصریح کرد: در مسیحیت کاتولیک، از لحظه لقاح، جنین دارای شأن اخلاقی انسانی تلقی می‌شود، اما در اخلاق پزشکی اسلامی و فقه شیعه، زمان ولوج روح مبنای اصلی قرار می‌گیرد. در فقه، با استناد به قاعده «قدر متیقن»، چهار ماهگی به‌عنوان زمانی در نظر گرفته شده که به‌طور قطعی روح در جنین دمیده شده است، هرچند این به معنای نفی امکان دمیده شدن روح پیش از این زمان نیست.

وی افزود: این مبنا در قوانین کشور نیز بازتاب یافته و بر همین اساس، پس از گذشت ۲۰ هفته از بارداری، جنین به‌طور قطعی واجد روح دانسته می‌شود و هرگونه سقط، بدون مجوزهای قانونی و شرعی، ممنوع است.

دبیر کمیته ملی اخلاق بالینی با مقایسه رویکردهای اخلاقی در جهان گفت: در ادبیات اخلاق پزشکی غرب، به‌ویژه در آمریکا، دو جریان اصلی «حامی حق انتخاب» و «حامی حق حیات» درباره سقط جنین وجود دارد. اختلاف این دو دیدگاه، ریشه در تعریف انسان، مالکیت بدن و مفهوم خودفرمانروایی دارد؛ در حالی که در نگاه دینی، انسان مالک بدن خود نیست، بلکه امانت‌دار نعمتی الهی است و حق تصرف او محدود به چارچوب‌های شرعی و اخلاقی است.

دکتر انجو با پرداختن به موضوع غربالگری‌های دوران بارداری اظهار کرد: غربالگری با هدف شناسایی و مدیریت خطرات احتمالی برای سلامت مادر و جنین انجام می‌شود و اساساً برای سقط جنین طراحی نشده است. با این حال، انجام غربالگری بدون توجه به اندیکاسیون‌های علمی، می‌تواند منجر به اضطراب بی‌مورد خانواده‌ها و تصمیم‌های نادرست شود.

وی یکی از چالش‌های جدی در این حوزه را ضعف در اجرای «رضایت آگاهانه» دانست و افزود: پزشک موظف است نتایج آزمایش‌ها، احتمال خطا، تفاوت تست‌های غربالگری و تشخیصی، پیامدهای پزشکی، حقوقی، اقتصادی و حتی فرهنگی تصمیم‌ها را به زبانی قابل فهم برای والدین توضیح دهد. عدم شفاف‌سازی، اعتماد عمومی را خدشه‌دار می‌کند و زمینه‌ساز سوءبرداشت نسبت به نظام سلامت می‌شود.

دبیر کمیته ملی اخلاق بالینی در پایان خاطرنشان کرد: رعایت اخلاق پزشکی، مهارت‌های ارتباطی، تصمیم‌گیری مشارکتی میان پزشک و بیمار و پرهیز از تعارض منافع، نقش تعیین‌کننده‌ای در اصلاح فرایندهای غربالگری و کاهش سقط‌های غیرضروری دارد و باید به‌عنوان بخشی جدایی‌ناپذیر از اجرای قوانین حوزه جمعیت مورد توجه قرار گیرد. 

**تبیین دو رویکرد اخلاق بالینی و اخلاق سازمانی در ارتقای اخلاق حرفه‌ای بیمارستان‌ها

 دبیر کمیته ملی اخلاق بالینی وزارت بهداشت بر ضرورت توجه هم‌زمان به اخلاق بالینی و اخلاق سازمانی به‌عنوان دو مؤلفه مکمل در ارتقای اخلاق حرفه‌ای در محیط‌های بیمارستانی و درمانی تأکید کرد و با اشاره به الزامات ارتقای اخلاق در نظام سلامت بیان کرد: برای بهبود اخلاق در محیط‌های بیمارستانی لازم است موضوع از دو زاویه اساسی مورد توجه قرار گیرد که نخست اخلاق بالینی و دوم اخلاق سازمانی است.

دکتر انجو در تشریح رویکرد نخست افزود: اخلاق بالینی یا کلینیکال اتیکس باید به‌صورت نظام‌مند آموزش داده شود، مهارت‌های آن تمرین شود و از طریق کمیته‌های اخلاق بالینی، میزان اجرای عملیاتی این آموزش‌ها و تمرین‌های مهارتی به‌طور مستمر پایش و نظارت گردد.

دبیر کمیته ملی اخلاق بالینی در ادامه با تأکید بر اهمیت اخلاق سازمانی خاطرنشان کرد: اگر اخلاق سازمانی در نظام سلامت و به‌ویژه در بیمارستان‌ها و محیط‌های درمانی مورد توجه قرار نگیرد، حتی افرادی که از نظر اخلاق بالینی توانمند هستند نیز ممکن است ناخواسته مرتکب رفتارهای خلاف اخلاق شوند.

وی برای تبیین این موضوع اظهار کرد: ممکن است پزشک یا پرستار از نظر دانش نظری و مهارت عملی به‌خوبی با اصول حریم خصوصی و رازداری آشنا باشند، اما اگر ساختار فیزیکی محل ویزیت حریم خصوصی مناسبی ایجاد نکند، فرآیند شرح حال‌گیری و معاینه می‌تواند منجر به افشای راز بیمار شود.

دکتر انجو یکی از مباحث مهم در اخلاق بالینی را ملاحظات اخلاقی در مراقبت‌های آغاز و پایان حیات دانست و تصریح کرد: این موضوع از دروس اصلی دوره دکترای تخصصی اخلاق پزشکی است و در بخش آغاز حیات، مسائل متعددی از جمله ابعاد اخلاقی، فقهی و حقوقی سقط جنین، درمان‌های ناباروری مانند آی‌وی‌اف و همچنین درمان‌های ناباروری با مشارکت شخص سوم نظیر اهدای جنین، تخمک، اسپرم و رحم جایگزین مورد بررسی قرار می‌گیرد.

وی در ادامه با اشاره به بحث سقط جنین عنوان کرد: تفاوت در مفهوم شخصانیت و شأن اخلاقی، منشأ اختلاف دیدگاه‌ها و نظریه‌های مختلف در این حوزه است و احترام به جنین در ادیان به دلیل بالقوه انسان بودن آن مطرح می‌شود. در فقه امامیه، ولوج روح مبنای فعال شدن این شأن انسانی است و پس از آن، از بین بردن جنین معادل کشتن انسان تلقی می‌شود.

دبیر کمیته ملی اخلاق بالینی همچنین با اشاره به آیات قرآن، سقط جنین را از منظر دینی مصداق قتل اولاد دانست و تأکید کرد که این عمل نه صرفاً یک سقط، بلکه قتل یک انسان محسوب می‌شود.

در پایان این نشست، جلسه پرسش و پاسخ برگزار شد و دکتر انجو در پاسخ به یکی از پرسش‌ها به موضوع افزایش موالید نارس اشاره کرد. وی در توضیح تکمیلی پس از نشست بیان کرد: بر اساس مطالعات معاونت بهداشتی وزارت بهداشت، آمار سندرم داون پس از اجرای قانون جوانی جمعیت تغییری نداشته و گزارش ارائه‌شده صرفاً ناظر بر افزایش موالید نارس بوده است و ارتباطی با ناهنجاری‌های بدو تولد ندارد.