سقط غیرایمن میتواند سلامت و قدرت باروری زنان را تهدید کند
دبیر علمی همایش نفس با اشاره به دلایل مختلفی که ممکن است زنان را به تصمیمگیری برای پایان دادن به بارداری سوق دهد، بر ضرورت آگاهیبخشی درباره عوارض احتمالی سقط جنین و اهمیت انجام اقدامات پزشکی در مراکز معتبر و تحت نظارت متخصصان تأکید کرد.
به گزارش وبدا در همدان، روز سه شنبه 19 آبان ماه همایش نفس پیشگیری از سقط جدید جنین با حضور سرپرست دانشگاه علوم پزشکی همدان، دادستان همدان، معاونین بهداشتی و درمان دانشگاه ، دبیر علمی همایش و اساتید ومسئولین و اعضای کادر درمان و بهداشتی برگزلر شد
دکتر سیما کامکاری، دبیر علمی همایش نفس، با اشاره به ابعاد مختلف مسئله سقط جنین اظهار کرد: بر اساس آمارهای مطرحشده، سالانه میلیونها مورد بارداری در جهان اتفاق میافتد که بخشی از آنها ناخواسته هستند و تعدادی از این بارداریها به سقط عمدی منجر میشوند.
وی با بیان اینکه موضوع سقط جنین از منظرهای مختلف حقوقی، اخلاقی، اجتماعی و پزشکی قابل بررسی است، افزود: در این زمینه دو دیدگاه متفاوت وجود دارد؛ از یک سو بر حق حیات جنین تأکید میشود و از سوی دیگر، برخی دیدگاهها سقط را در چارچوب حقوق باروری زنان مطرح میکنند. بررسی تاریخی این موضوع نیز نشان میدهد که سقط جنین از گذشتههای دور در جوامع مختلف وجود داشته و دیدگاهها درباره آن در طول تاریخ تغییر کرده است.
دبیر علمی همایش نفس با اشاره به دلایل احتمالی تصمیم برخی زنان برای پایان دادن به بارداری بیان کرد: مشکلات اقتصادی، خشونت و اختلافات خانوادگی و شرایط دشوار زندگی از جمله عواملی هستند که ممکن است یک زن را به ادامه ندادن بارداری سوق دهند. از اینرو، لازم است ضمن توجه به شرایط و مسائل پیش روی این زنان، درباره پیامدهای احتمالی سقط جنین نیز اطلاعرسانی و آگاهیبخشی صورت گیرد.
کامکاری با تأکید بر اینکه سقط جنین میتواند با عوارض پزشکی همراه باشد، گفت: از جمله عوارض احتمالی حین سقط میتوان به پارگی رحم، خونریزی غیرطبیعی، آمبولی مایع آمنیوتیک و در موارد شدید حتی مرگ اشاره کرد.
وی ادامه داد: گاهی پس از سقط، بقایای بارداری در رحم باقی میماند و فرد به اقدامات درمانی تکمیلی مانند تخلیه رحم نیاز پیدا میکند. این اقدامات نیز در صورت بروز عوارض میتوانند مشکلات بیشتری برای سلامت زنان ایجاد کنند. در موارد شدید، آسیبهای جدی ممکن است حتی به از دست رفتن رحم منجر شود.
دبیر علمی همایش نفس و عضو هئیت علمی دانشگاه علوم پزشکی همدان با اشاره به تأثیر عوارض سقط بر سلامت عمومی زنان خاطرنشان کرد: پیامدهای ناشی از سقط غیرایمن و عوارض آن میتواند بخشهای مختلف بدن و سلامت فرد را تحت تأثیر قرار دهد. همچنین برخی زنان ممکن است در بارداریهای بعدی با مشکلاتی مواجه شوند.
کامکاری با تأکید بر اهمیت انجام اقدامات پزشکی در مراکز معتبر و تحت نظارت متخصصان تصریح کرد: استفاده از داروهای نامناسب، رعایت نکردن دوز صحیح دارو و بروز عفونت از عواملی است که میتواند خطر عوارض را افزایش دهد. بهویژه در مواردی که سقط در شرایط غیراستاندارد و بدون نظارت پزشکی انجام میشود، احتمال بروز آسیبهای جدی و مشکلات باروری در آینده وجود دارد.
وی با اشاره به آسیبپذیری بیشتر دختران نوجوان در برابر پیامدهای سقط غیرایمن گفت: استفاده از داروهای نامناسب و بروز عفونت در این افراد میتواند سلامت باروری آنها را با خطر مواجه کند و زمینهساز مشکلاتی در بارداریهای آینده شود.
دبیر علمی همایش نفس وعضو هیئت علمی دانشگاه در پایان بر ضرورت افزایش آگاهی زنان درباره پیامدهای احتمالی سقط، دسترسی به خدمات پزشکی معتبر و پیشگیری از انجام اقدامات خودسرانه تأکید کرد.
واکنشهای روانی پس از سقط جنین در افراد متفاوت است؛ ضرورت ارزیابی فردی و پرهیز از پیشداوری
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی همدان با اشاره به پیامدهای روانپزشکی سقط جنین گفت: مطالعات علمی نشان میدهد پس از سقط جنین، احتمال بروز برخی اختلالات و مشکلات روانشناختی، بهویژه بهصورت گذرا، افزایش پیدا میکند، اما در مورد سقط القایی نتایج پژوهشها متناقض است و نمیتوان یک نتیجه قطعی و یکسان برای همه افراد ارائه کرد.
دکتر مونا دوستیزاده روان پزشک و عضو هئیت علمی دانشگاه در همایش «نفس» با اشاره به پیچیدگی بررسی پیامدهای روانی سقط جنین اظهار کرد: موضوع سقط جنین تنها به یک فرد محدود نمیشود، بلکه باید آن را در بستر تاریخی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و مذهبی بررسی کرد؛ موضوعی که در طول تاریخ و در جوامع مختلف همواره با دیدگاهها و چالشهای متفاوتی همراه بوده است.
وی افزود: واکنشهای هیجانی افراد پس از سقط جنین بسیار متفاوت است؛ برخی ممکن است احساس رهایی داشته باشند و بارداری و تولد فرزند را مانعی در مسیر زندگی یا عاملی برای افزایش مشکلات خود بدانند، در حالی که برخی دیگر احساساتی مانند خشم، گناه، غم و ناراحتی را تجربه میکنند.
این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی همدان تأکید کرد: نکته مهم این است که صرف تجربه احساساتی مانند غم، خشم یا احساس گناه به معنای ابتلای فرد به اختلال روانپزشکی نیست و نباید هر واکنش هیجانی را بهعنوان بیماری تلقی کرد؛ بلکه لازم است وضعیت هر فرد بهصورت جداگانه و بر اساس معیارهای تخصصی ارزیابی شود.
دوستیزاده با بیان اینکه در بررسی پیامدهای روانی سقط باید شرایط و نحوه وقوع آن نیز مورد توجه قرار گیرد، تصریح کرد: واکنش روانی فردی که بارداری ناخواسته داشته، اما تمایل به ادامه آن داشته و به دلایل مختلف جنین خود را از دست داده است، میتواند با واکنش فردی که با تصمیم و اراده خود اقدام به خاتمه بارداری کرده، متفاوت باشد. همچنین از دست دادن جنین به دلایل پزشکی در سنین بالاتر بارداری نیز میتواند پیامدهای روانی خاص خود را داشته باشد؛ بنابراین نمیتوان همه این شرایط را با یک نگاه بررسی کرد.
وی با اشاره به نتایج مطالعات علمی در این زمینه گفت: پژوهشهای انجامشده ارتباط میان سقط جنین و برخی پیامدهای روانی را نشان دادهاند، اما اثبات رابطه علت و معلولی در این زمینه همچنان با محدودیتهایی روبهروست. عوامل متعددی از جمله سابقه مشکلات خانوادگی، مواجهه با خشونت خانگی، شرایط اجتماعی و وضعیت روانی پیشین فرد میتوانند بر نتایج مطالعات تأثیر بگذارند و همین موضوع دستیابی به یک نتیجهگیری قطعی را دشوار میکند.
این متخصص روانپزشکی با اشاره به برخی مطالعات انجامشده در زمینه سقط القایی اظهار کرد: در بعضی پژوهشها افزایش مراجعات روانپزشکی پس از سقط مشاهده شده، اما این افزایش از نظر آماری معنادار نبوده است. همچنین یکی از محدودیتهای برخی مطالعات این است که صرفاً تعداد مراجعات را بررسی کردهاند و مشخص نکردهاند افراد با چه نوع اختلال یا علائمی مراجعه کردهاند.
دوستیزاده به یک مطالعه پنجساله منتشرشده در سال ۲۰۱۶ در آمریکا اشاره کرد و گفت: در این پژوهش که حدود ۹۵۶ شرکتکننده از ۲۱ ایالت آمریکا را شامل میشد، وضعیت افرادی که به دلیل محدودیتهای قانونی و سنی امکان انجام سقط را پیدا نکرده بودند، با افرادی که توانسته بودند بارداری خود را خاتمه دهند، مقایسه شد. نتایج اولیه نشان داد گروهی که امکان انجام سقط را نداشتند، در ابتدای مطالعه رضایت از زندگی و عزتنفس پایینتر و علائم افسردگی بیشتری را تجربه میکردند، اما با گذشت زمان تفاوت معناداری میان گروهها مشاهده نشد.
وی در ادامه با اشاره به تفاوت پیامدهای روانی سقط خودبهخودی و القایی بیان کرد: درباره سقط خودبهخودی، شواهد علمی قویتری مبنی بر افزایش گذرای مشکلات روانپزشکی وجود دارد و میزان مراجعات روانپزشکی پس از آن میتواند حدود یکونیم برابر افزایش پیدا کند. از شایعترین مشکلات روانی گزارششده در این شرایط نیز میتوان به اختلال سازگاری اشاره کرد.
این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی همدان افزود: در برخی مطالعات نیز افزایش بیش از ۳۰ درصدی علائم افسردگی و اضطراب پس از سقط خودبهخودی گزارش شده است. افراد ممکن است احساساتی مانند غم، خشم، احساس گناه و تردید درباره اتفاق رخداده را تجربه کنند و حتی نسبت به خود، خانواده یا کادر درمان احساس خشم داشته باشند؛ با این حال، وجود این احساسات بهتنهایی به معنای ابتلای فرد به اختلال روانپزشکی نیست.
دوستیزاده با تأکید بر ضرورت شناسایی افراد در معرض خطر مشکلات روانپزشکی خاطرنشان کرد: افرادی که سابقه افسردگی، اضطراب، اختلال دوقطبی یا اختلالات سایکوتیک دارند، باید پس از تجربه سقط بهطور جدی مورد ارزیابی قرار گیرند. همچنین در صورت وجود مشکلات خانوادگی و اجتماعی، ضرورت ارزیابی و دریافت خدمات تخصصی بیشتر میشود.
وی با بیان اینکه ارزیابی وضعیت روانی این افراد باید بهصورت کوتاه، ساختارمند و با رویکردی انسانی انجام شود، اظهار کرد: استفاده از مصاحبههای تخصصی و پرسشنامههای معتبر میتواند در شناسایی مشکلات و تعیین نیاز افراد به دریافت خدمات روانپزشکی کمککننده باشد.
این متخصص روانپزشکی در بخش دیگری از سخنان خود بر ضرورت پرهیز از پیشداوری در مواجهه با افرادی که سقط جنین را تجربه کردهاند، تأکید کرد و گفت: نباید با این پیشفرض که همه افراد پس از سقط دچار اضطراب و افسردگی میشوند یا برعکس، احساس رهایی دارند، با آنان برخورد کنیم. هر فرد تجربه و شرایط روانی خاص خود را دارد و لازم است بدون قضاوت، به صحبتها و احساسات او گوش دهیم.
دوستیزاده ادامه داد: کادر درمان باید در مواجهه با این افراد، شنونده فعال باشند و فضایی امن و بدون قضاوت فراهم کنند تا فرد بتواند تجربه و احساسات خود را بیان کند. گاهی یک جمله به ظاهر ساده مانند «اتفاقی نیفتاده، انشاءالله در بارداری بعدی جبران میشود» میتواند برای فردی که از نظر روانی در شرایط شکنندهای قرار دارد، بسیار آسیبزننده باشد.
وی در پایان تأکید کرد: گاهی سکوت کردن و شنیدن صحبتهای فرد، بسیار مؤثرتر از بیان جملات کلیشهای و تحمیل تجربیات شخصی به اوست. باید به جای پیشداوری و ارائه توصیههای شتابزده، فرصت بیان احساسات را به افراد بدهیم و در صورت نیاز، زمینه دریافت حمایتهای تخصصی روانپزشکی و روانشناختی را فراهم کنیم.
بررسی اندیکاسیونهای مادری و جنینی، مبنای تصمیمگیری پزشکی برای ختم بارداری
دکترحمیده پارساپور، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی همدان، با اشاره به اندیکاسیونهای مادری و جنینی در موضوع سقط جنین، اظهار کرد: یکی از موضوعات مهم و چالشبرانگیز در این حوزه، بررسی موارد درخواست ختم بارداری به دلایل پزشکی و ارجاع آنها به کمیسیون پزشکی است.
وی با بیان اینکه اندیکاسیونهای ختم بارداری به دو گروه مادری و جنینی تقسیم میشوند، افزود: اندیکاسیونهای مادری مربوط به شرایطی است که ادامه بارداری سلامت یا جان مادر را با خطر جدی مواجه میکند و اندیکاسیونهای جنینی نیز شامل مواردی است که جنین به ناهنجاریهای شدید و قطعی مبتلا باشد.
پارساپور با اشاره به سهم عوامل مادری و جنینی در موارد بررسیشده، عنوان کرد: بر اساس آمار ارائهشده، ۷۲ درصد موارد مربوط به اندیکاسیونهای جنینی و ۲۸ درصد مربوط به اندیکاسیونهای مادری است.
وی ادامه داد: در برخی موارد، مادر به دلیل ابتلا به بیماریهای زمینهای، توانایی تحمل بارداری را ندارد و ادامه آن میتواند عوارض جدی برای سلامت وی به دنبال داشته باشد.
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی همدان بیماریهای قلبی را از جمله موارد مهم در اندیکاسیونهای مادری برشمرد و گفت: برخی بیماریهای قلبی از جمله تنگی شدید دریچه میترال، تنگی آئورت، سابقه سکته قلبی و بیماریهای دریچهای میتوانند در دوران بارداری خطرات جدی برای مادر ایجاد کنند. همچنین در بیمارانی که از داروهایی مانند وارفارین استفاده میکنند، خطر خونریزی و عوارض احتمالی باید بهدقت ارزیابی شود.
وی نارسایی قلبی، دیابت پیشرفته، بیماریهای کلیوی شدید و لوپوس کنترلنشده را از دیگر بیماریهای زمینهای مؤثر بر روند بارداری دانست و افزود: در برخی شرایط خاص، خطر بروز آسیبهای جدی روانی از جمله اقدام به خودکشی نیز باید در ارزیابی وضعیت مادر مورد توجه قرار گیرد.
پارساپور در تشریح اندیکاسیونهای جنینی نیز بیان کرد: برخی ناهنجاریهای شدید و مغایر با حیات، از جمله آننسفالی و برخی تریزومیها، در زمره مواردی هستند که نیازمند بررسی دقیق پزشکی هستند.
وی با اشاره به اهمیت تشخیص و ارزیابی ناهنجاریهای جنینی تصریح کرد: برخی ناهنجاریهای قلبی، اختلالات شدید اسکلتی و استخوانی، تشکیلنشدن هر دو کلیه و وجود ناهنجاریهای متعدد در جنین از جمله مواردی هستند که باید از نظر شدت بیماری، پیشآگهی و عوارض احتمالی مورد بررسی قرار گیرند.
این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی همدان با اشاره به نقش عفونتها در بروز ناهنجاریهای جنینی اظهار کرد: برخی عفونتها در دوران بارداری میتوانند بر روند تکامل جنین تأثیر بگذارند و موجب بروز ناهنجاریهای مادرزادی شوند؛ ازاینرو تشخیص بهموقع و بررسی دقیق وضعیت مادر و جنین اهمیت ویژهای دارد.
پارساپور با تأکید بر ضرورت رعایت ملاحظات بالینی در بررسی درخواستهای ختم بارداری گفت: پزشکان باید با ارزیابی دقیق شرایط مادر و جنین، اطلاعات علمی و تخصصی لازم را در اختیار والدین قرار دهند و آنها را برای تصمیمگیری آگاهانه راهنمایی کنند.
وی خاطرنشان کرد: هر یافته غیرطبیعی در بررسیهای تشخیصی به معنای ضرورت ختم بارداری نیست و ابتدا باید تشخیص با دقت کافی تأیید و شدت ناهنجاری یا بیماری مشخص شود. در این مسیر، پزشکان باید زمان کافی برای بررسی پرونده، ارزیابیهای تکمیلی و مشاوره با خانواده اختصاص دهند و از هرگونه هدایت شتابزده بیمار به سمت تصمیمگیری خودداری کنند.
نقش کلیدی ماماها در شناسایی و پیشگیری از سقطهای پرخطر
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی همدان با تأکید بر نقش مهم ماماها و کارکنان خط اول ارائه خدمات سلامت در شناسایی مادران در معرض خطر سقط جنین گفت: ارائه مشاوره صحیح، برخورد همدلانه، حفظ محرمانگی و کرامت زنان و شناسایی مشکلات اقتصادی و اجتماعی آنان، از مهمترین اقدامات برای پیشگیری از سقطهای پرخطر و کاهش عوارض آن است.
دکتر آزیتا تیزنوبیک با اشاره به نقش ماماها در مراکز جامع خدمات سلامت اظهار کرد: ماماها به دلیل ارتباط مستقیم و مستمر با مادران، نقش بسیار مهمی در شناسایی افرادی دارند که ممکن است به انجام سقط جنین فکر کنند. این گروه از کارکنان باید با ارائه مشاوره صحیح و تشخیص بهموقع شرایط مادران، زمینه مداخله و مدیریت مناسب را فراهم کنند.
وی افزود: همچنین زنانی که اقدام به سقط کردهاند و پس از آن به مراکز درمانی مراجعه میکنند، باید بهموقع شناسایی شوند؛ چراکه برخی از این افراد به دلیل نگرانی از برخوردهای احتمالی یا قضاوت دیگران، مراجعه به بیمارستان را به تأخیر میاندازند و ممکن است ابتدا به مراکز درمانی سطح پایینتر مراجعه کنند. بنابراین، کارکنان نظام سلامت باید نسبت به علائم و نشانههای سقط دستکاریشده هوشیار باشند تا از تأخیر در تشخیص و درمان عوارض جلوگیری شود.
این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی همدان با تأکید بر ضرورت حفظ کرامت و حقوق زنان بیان کرد: کادر درمان همواره نسبت به عوارض سقط جنین و خطراتی که میتواند سلامت مادر را تهدید کند، دغدغه داشته اندو این موضوع حتی پیش از مطرح شدن مسئله جمعیت نیز مورد توجه جامعه پزشکی قرار داشته است. با توجه به اهمیت موضوع جمعیت، مسئولیت کارکنان سلامت در زمینه مشاورههای باروری و آگاهسازی زنان نیز بیش از گذشته شده است.
تیزنوبیک ادامه داد: باید در مشاورههای باروری، اطلاعات صحیح و کاملی درباره روشهای پیشگیری از بارداری و محدودیتهای موجود در استفاده از برخی روشها ارائه شود تا زنان بتوانند با آگاهی بیشتری درباره سلامت باروری خود تصمیم بگیرند. در عین حال، باید دسترسی زنان به خدمات سلامت در هر شرایطی تضمین شود و اطمینان داشته باشند که بدون قضاوت و تبعیض، خدمات مورد نیاز خود را دریافت خواهند کرد.
وی با اشاره به اهمیت تریاژ و ارزیابی اولیه زنان مراجعهکننده به مراکز درمانی خاطرنشان کرد: مادری که با خونریزی غیرطبیعی یا علائم مشکوک به سقط مراجعه میکند، باید در کوتاهترین زمان ممکن از نظر علائم حیاتی و وضعیت عمومی بررسی و در صورت نیاز به بیمارستان ارجاع شود. تأخیر در تشخیص و درمان عوارض سقط میتواند خطرناک باشد و حتی جان مادر را به خطر بیندازد.
این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی همدان با بیان اینکه ارائه خدمات درمانی نباید تحت تأثیر قضاوت درباره شرایط وقوع سقط قرار گیرد، گفت: خوشبختانه در مراکز درمانی و اورژانس، خدمات مورد نیاز زنان با توجه به وضعیت پزشکی و شرایط بالینی آنان ارائه میشود و میان فردی که دچار سقط خودبهخودی شده و فردی که سقط القایی داشته است، در ارائه خدمات اورژانسی نباید تبعیضی وجود داشته باشد.
تیزنوبیک با تأکید بر ضرورت برخورد محترمانه و همدلانه با زنان مراجعهکننده تصریح کرد: احترام به کرامت انسانی و استقلال فرد در تصمیمگیری، از اصول مهم ارائه خدمات سلامت است. کارکنان درمان نباید بیمار را به دلیل تصمیم یا شرایطی که داشته، مورد سرزنش و قضاوت قرار دهند. پرسشهای قضاوتگرانه، تهدید، تحقیر و حتی پرسوجوهای نامناسب درباره وضعیت تأهل یا شرایط خانوادگی فرد میتواند اعتماد او را از بین ببرد و باعث شود برای دریافت خدمات درمانی مراجعه نکند.
وی افزود: چنین برخوردهایی ممکن است زنان را به سمت انجام اقدامات خودسرانه و پنهانی در منزل یا مکانهای غیرمعتبر سوق دهد؛ در حالی که در صورت بروز عوارضی مانند خونریزی یا عفونت، مراجعه سریع به مراکز درمانی اهمیت حیاتی دارد. همچنین کنترل درد و ارائه مراقبتهای پزشکی مورد نیاز باید بدون تأخیر انجام شود.
این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی همدان با اشاره به اهمیت حمایتهای روانی از زنان گفت: علاوه بر رسیدگی به عوارض جسمی، وضعیت روانی مادران نیز باید مورد توجه قرار گیرد و در صورت مشاهده علائم و مشکلات روانشناختی، ارجاع به روانپزشک یا متخصص مربوط انجام شود.
تیزنوبیک با اشاره به نقش مراکز نفس در حمایت از مادران افزود: حمایت از زنان نباید صرفاً به ارائه خدمات پزشکی محدود شود، بلکه لازم است مشکلات زمینهای آنان نیز شناسایی و برای رفع آنها اقدام شود. برای مثال، ممکن است علت اصلی تصمیم یک مادر برای سقط، مشکلات اقتصادی، فقر، خشونت خانوادگی یا مسائل مربوط به شرایط شغلی همسر باشد.
وی خاطر نشان کرد:مراکز حمایتی مانند نفس میتوانند با ارائه کمکهای اقتصادی، پیگیری مشکلات اجتماعی و ایجاد ارتباط میان مادران و نهادهای حمایتی، در کاهش این موانع نقش مؤثری داشته باشند.
وی با تأکید بر ضرورت پیگیری مادرانی که سابقه سقط دارند، اظهار کرد: احتمال بروز مجدد شرایط منجر به سقط در برخی از این زنان وجود دارد؛ بنابراین نباید پس از ارائه خدمات اولیه، پیگیری آنان متوقف شود. لازم است مشاورههای لازم درباره سلامت باروری و روشهای پیشگیری از بارداری ارائه شود؛ چراکه امکان وقوع بارداری در فاصله کوتاهی پس از سقط وجود دارد.
این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی همدان خاطرنشان کرد: در ارائه مشاوره به این افراد باید اصول مشاوره مامایی رعایت شود و هیچگونه فشار، تهدید یا اطلاعات نادرستی درباره روند دریافت خدمات درمانی و ثبت اطلاعات در پرونده پزشکی به آنان منتقل نشود. وظیفه کادر درمان، راهنمایی صحیح و آگاهسازی مادران و فراهم کردن مسیر مناسب برای دریافت خدمات سلامت است.
تیزنوبیک در پایان با تأکید بر ضرورت تقویت آموزشهای مرتبط با سلامت جنسی و باروری در برنامههای آموزشی دانشجویان مامایی گفت: زنان باید درباره چرخه باروری، احتمال بارداری در دورههای مختلف چرخه قاعدگی و روشهای پیشگیری از بارداری اطلاعات کافی داشته باشند. همچنین شناسایی نیازهای اجتماعی و اقتصادی مادران، توجه به مشکلات معیشتی و خشونت خانوادگی و انجام مشاوره و ارجاعهای لازم، باید از محورهای اصلی فعالیت کارکنان حوزه سلامت باشد.





نظر دهید