به گزارش وب‌دا همدان، دکتر نادیا صنیعی، عضو هیئت علمی و استادیار گروه کتابداری و اطلاع‌رسانی پزشکی دانشکده پیراپزشکی دانشگاه علوم پزشکی همدان و مدیر دفتر مطالعات و توسعه آموزش این دانشکده، در تشریح اهمیت اعتماد به منابع علمی در شرایط بحرانی، اظهار کرد: در وضعیت‌هایی مانند جنگ یا بلایای گسترده، سه عامل «استرس شدید»، «کمبود زمان» و «هجمه اطلاعاتی متناقض» به‌طور هم‌زمان بر ذهن انسان اثر می‌گذارند و قدرت قضاوت را کاهش می‌دهند.

وی افزود: در چنین شرایطی، مغز انسان به سمت استفاده از میانبرهای شناختی حرکت می‌کند که نتیجه آن، تصمیم‌گیری‌های احساسی و بعضاً خطرناک است؛ از جمله ترک بدون برنامه محل، ذخیره‌سازی غیرضروری داروها یا باور به شایعات نگران‌کننده.

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی همدان با تأکید بر مزایای توصیه‌های علمی در مدیریت بحران خاطرنشان کرد: علم بر پایه داده‌های به‌دست‌آمده از تجربیات پیشین بشر در جنگ‌ها، بلایا و همه‌گیری‌ها عمل می‌کند و همین امر باعث می‌شود توصیه‌های آن مبتنی بر شواهد و آزموده‌شده باشد.

وی تصریح کرد: به‌عنوان نمونه، یافته‌های علمی نشان می‌دهد پناه گرفتن در زیرزمین‌های فاقد تهویه در زمان بمباران می‌تواند خطر خفگی را افزایش دهد، در حالی که در بسیاری از موارد، پراکندگی در فضاهای باز ایمن‌تر از تجمع در یک نقطه است.

دکتر صنیعی ادامه داد: روش علمی همچنین امکان شبیه‌سازی سناریوهای مختلف را فراهم می‌کند و به کمک مدل‌های تحلیلی می‌توان اثربخشی اقداماتی مانند جوشاندن آب یا استفاده از مواد ضدعفونی‌کننده را در شرایط کمبود منابع ارزیابی کرد.

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی همدان با اشاره به بی‌طرفی علم در شرایط جنگی گفت: در حالی که جنگ‌ها معمولاً با موجی از تبلیغات و اطلاعات گمراه‌کننده همراه هستند، علم مستقل از گرایش‌های سیاسی و اعتقادی عمل می‌کند و می‌تواند به‌عنوان مرجعی قابل اعتماد در شناسایی مسیرهای ایمن یا مناطق پرخطر مورد استفاده قرار گیرد.

وی همچنین نسبت به فعالیت افراد سودجو در شرایط بحران هشدار داد و اظهار کرد: در چنین شرایطی، برخی افراد با ارائه داروهای تقلبی یا روش‌های درمانی بی‌اساس، سلامت مردم را به خطر می‌اندازند؛ در حالی که این اقدامات نه‌تنها مؤثر نیستند، بلکه موجب از دست رفتن زمان طلایی درمان می‌شوند.

وی تأکید کرد: بی‌اعتمادی به علم در بحران، عملاً به معنای افزایش ریسک تلفات است و هر میزان دقت در بررسی و تبعیت از توصیه‌های علمی، می‌تواند به حفظ جان افراد کمک کند.

مدیر دفتر مطالعات و توسعه آموزش دانشکده پیراپزشکی در ادامه با اشاره به سرعت بالای انتشار شایعات در شبکه‌های اجتماعی، راهکارهای مقابله با این پدیده را در قالب یک مدل سه‌لایه تشریح کرد و گفت: نخستین لایه، «پیشگیری» است که شامل مدیریت انتشار اطلاعات و تقویت منابع رسمی اطلاع‌رسانی می‌شود.

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی همدان افزود: به‌عنوان مثال، می‌توان در شرایط بحرانی، انتشار اخبار تأییدنشده را با تأخیر مواجه کرد و هم‌زمان از ابزارهایی مانند پیامک‌های همگانی یا رادیوهای محلی برای هدایت افکار عمومی به سمت منابع معتبر استفاده کرد.

وی لایه دوم را «اصلاح سریع شایعات» عنوان کرد و خاطرنشان کرد: در این مرحله، تیم‌های تخصصی متشکل از کارشناسان و با بهره‌گیری از فناوری‌هایی مانند هوش مصنوعی، باید در کوتاه‌ترین زمان ممکن شایعات پرتکرار را شناسایی و بی‌اعتبارسازی کنند.

دکتر صنیعی تصریح کرد: تحقیقات نشان می‌دهد اگر شایعات در دو ساعت نخست انتشار اصلاح شوند، می‌توان از گسترش حدود ۸۰ درصدی آن‌ها جلوگیری کرد که این موضوع اهمیت سرعت عمل در اطلاع‌رسانی را دوچندان می‌کند.

وی ادامه داد: یکی از اقدامات مؤثر در این زمینه، پیش‌بینی سناریوهای احتمالی پیش از وقوع بحران و آماده‌سازی پاسخ‌های علمی برای آن‌هاست تا در زمان بروز شایعه، امکان واکنش سریع و دقیق وجود داشته باشد.

وی سومین لایه را «تغییر رفتار عمومی» دانست و گفت: آموزش مردم برای بررسی صحت اخبار پیش از بازنشر، یکی از مهم‌ترین راهکارهای مقابله با اطلاعات نادرست است.

این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی همدان تأکید کرد: شهروندان باید بیاموزند که هر خبر را پیش از انتشار، دست‌کم با دو منبع رسمی و مستقل بررسی کنند و از بازنشر اخبار تأییدنشده خودداری کنند. وی همچنین پیشنهاد داد: برای حساب‌هایی که به‌صورت عمدی اقدام به انتشار شایعات می‌کنند، می‌توان محدودیت‌هایی مانند تعلیق موقت یا درج هشدار در نظر گرفت تا از تداوم این رفتار جلوگیری شود.

دکتر صنیعی در پایان با اشاره به تجربه‌های گذشته خاطرنشان کرد: در جریان سیل سال ۱۳۹۸ ایران، انتشار شایعه‌ای درباره باز شدن یکی از سدها موجب نگرانی گسترده شد، اما اطلاع‌رسانی سریع و شفاف نهادهای مسئول و ارائه تصاویر زنده، توانست این موج نگرانی را در مدت کوتاهی مهار کند.

وی تأکید کرد: مدیریت مؤثر شایعات در بحران، نیازمند همکاری هماهنگ میان نهادهای رسمی، رسانه‌ها و مردم است و تنها از طریق تقویت سواد اطلاعاتی و اعتماد به علم می‌توان از تبعات خطرناک اطلاعات نادرست جلوگیری کرد.